San alt deireanach, léiríomar an bhearna idir an t-éileamh poiblí ar oideachas lán-Ghaeilge agus freagra an Stáit.
Tá plean cuimsitheach athbheochana de dhíth ar an Rialtas, le spriocanna soiléire atá intomhaiste agus teoranta ó thaobh ama de, le maoiniú cuí, agus le hiarmhairtí polaitiúla mura mbaintear na spriocanna sin amach.
Ní shásaíonn an creat reatha an tástáil sin fós.
Ceart dlíthiúil ar oideachas lán-Ghaeilge
Ba cheart go mbeadh dualgas dlíthiúil ar an Stát oideachas lán-Ghaeilge a chur ar fáil áit a bhfuil éileamh soiléir ann.
Faoi láthair, cuirtear iallach ar thuismitheoirí agus ar fheachtasóirí áitiúla troid a dhéanamh scoil ar scoil, baile ar bhaile, contae ar chontae.
Bíonn siad ag dul i ngleic le hargóintí na Roinne Oideachais faoi réamh-mheastacháin daonra, srianta maoinithe agus foirmlí déimeagrafacha.
Ach ba cheart go mbeadh sé de fhreagracht ar an Stát, sa chéad áit, na hacmhainní riachtanacha a chur ar fáil chun freastal ar an éileamh ar oideachas lán-Ghaeilge ar fud na tíre.
Tugann Ceanada sampla úsáideach dúinn. Tugann Alt 23 de Chairt Cheanada cearta oideachais i dteanga mhionlaigh do thuismitheoirí in aon áit ina bhfuil líon leordhóthanach daltaí ann chuige.
Ba cheart go mbeadh ceart reachtúil den chineál sin in Éirinn maidir le hoideachas lán-Ghaeilge.
Spriocanna
Faoin bPlean Náisiúnta do Sheirbhísí Poiblí Gaeilge, tá an Stát ag obair i dtreo na sprice go mbeidh inniúlacht sa Ghaeilge ag 20 faoin gcéad de na hearcaigh nua san earnáil phoiblí faoin 31 Nollaig 2030.
Tá an plean ceaptha chun líon agus cáilíocht na seirbhísí poiblí atá ar fáil trí Ghaeilge a mhéadú.
Mar a dúramar san alt deireanach, tá sprioc oideachais mar bhonn leis an sprioc sin de dhíth. Seachas sin, cá as a dtiocfaidh na státseirbhísigh le Gaeilge?
Ba cheart don Rialtas spriocanna náisiúnta a leagan síos don oideachas lán-Ghaeilge ag réamhscoileanna, bunscoileanna, meánscoileanna, agus ollscoileanna.
Ba cheart na spriocanna sin a thomhas, a fhoilsiú, agus a chur faoi bhráid an Oireachtais gach bliain.
Cuimsíonn clár Cymraeg 2050 de chuid Rialtas na Breataine Bige spriocanna don oideachas trí Bhreatnais, lena n-áirítear cloch mhíle eatramhach go mbeidh 30 faoin gcéad de leanaí i mBliain 1 san oideachas trí Bhreatnais faoi 2031.
Cuimsíonn sé freisin gníomhartha ar nós Bille na Breatnaise agus an Oideachais, plean 10 mbliana chun líon na múinteoirí atá in ann múineadh trí Bhreatnais a mhéadú, agus tacaíochtaí d’úsáid na Breatnaise idir an scoil, an teaghlach, an pobal agus an t-ionad oibre.
Cuireann Cymraeg 2050 teimpléad praiticiúil ar fáil.
Tús áite do mhúinteoirí
Ní éiríonn le haon athbheochan teanga gan múinteoirí a bheith lárnach sa phróiseas.
Ní féidir le hÉirinn oideachas lán-Ghaeilge a leathnú mura féidir le scoileanna múinteoirí cáilithe a bhfuil Gaeilge láidir acu a earcú.
Ní féidir Gaelcholáistí nua a oscailt gan mhúinteoirí Gaeilge. Ní féidir córas ceart a thógáil don tseirbhís phoiblí má tá ganntanas foirne sa chóras oideachais féin.
Tá plean deich mbliana ag an mBreatain Bheag chun a dhóthain múinteoirí atá líofa sa Bhreatnais a fhorbairt mar chuid de Cymraeg 2050.
Tá córas praiticiúil den chineál céanna de dhíth ar Éirinn.
Ciallaíonn sé sin scoláireachtaí do mhúinteoirí Gaeilge faoi oiliúint.
Ciallaíonn sé tacaíocht a thabhairt do mhúinteoirí Gaeilge chun cur lena gcuid scileanna.
Ciallaíonn sé dreasachtaí a thabhairt do mhúinteoirí sa mhatamaitic, san eolaíocht, sa teicneolaíocht agus san oideachas speisialta chun múineadh trí Ghaeilge.
Ciallaíonn sé tacaíocht a thabhairt do mhúinteoirí i mBaile Átha Cliath agus i limistéir chostasacha eile ina bhfágann cúrsaí tithíochta go bhfuil sé i bhfad níos deacra múinteoirí a earcú.
Is é soláthar múinteoirí an t-inneall a bhrúfaidh aon athbheochan teanga chun cinn.
Leanúnachas ón réamhscoil ar aghaidh
Tosaíonn an próiseas lán-Ghaeilge roimh an mbunscoil. Caithfidh sé leanúint tríd an mbunscoil, tríd an meánscoil, tríd an tríú leibhéal agus isteach sa saol gairmiúil.
Ciallaíonn sé sin níos mó naíonraí. Níos mó Gaelscoileanna. Níos mó Gaelcholáistí. Níos mó cúrsaí sa tríú leibhéal trí Ghaeilge. Níos mó tacaíochtaí do mhúinteoirí, d’altraí, do phleanálaithe, do Ghardaí, do státseirbhísigh, d’oibrithe sláinte agus d’oibrithe sóisialta.
Téann Plean Gníomhaíochta Cheanada 2023-2028 le haghaidh Teangacha Oifigiúla i bhfad níos faide ná an t-oideachas amháin.
Cosnaíonn agus cuireann sé teangacha mionlaigh chun cinn san ionad oibre agus sa phobal, agus tacaíonn sé le comhionannas an dá theanga oifigiúla, an Fhraincis agus an Béarla.
Ba cheart go mbeadh plean teanga cuimsitheach den chineál céanna againne, plean nach mbaineann leis an oideachas amháin, ach a thacaíonn le húsáid na Gaeilge san ionad oibre, sna seirbhísí poiblí agus i saol an phobail.
Ról lárnach na n-údarás áitiúil
Cé go leagann an Rialtas polasaithe náisiúnta síos, is ag leibhéal na n-údarás áitiúil a éiríonn nó a theipeann leis na polasaithe sin.
Ba cheart go mbeadh sé de dhualgas ar chomhairlí contae éileamh ar oideachas lán-Ghaeilge ina gceantair a thomhas.
Ba cheart go mbeadh a fhios ag gach údarás áitiúil cá bhfuil tuismitheoirí ag lorg áiteanna dá bpáistí, cá bhfuil bearnaí sa chóras oideachais, agus cén áit a mbeidh oibrithe nua ag teastáil le haghaidh seirbhísí poiblí trí Ghaeilge a chur ar fáil.
Tá freagracht sa réimse seo ar an Roinn Forbartha Tuaithe agus Pobail agus Gaeltachta, le tacaíocht ó ghníomhaireachtaí amhail Údarás na Gaeltachta agus Foras na Gaeilge.
Ach teastaíonn sainordú tras-roinne níos láidre ón Stát freisin, chomh maith le buiséad imfhálaithe don athbheochan teanga, agus le tuairisc bhliantúil a fhoilsiú ar an dul chun cinn i dtreo na spriocanna sin.
Ba cheart go gcuirfí dualgas ar gach comhlacht poiblí freisin a thaispeáint conas a thacóidh sé le hoideachas, le hearcaíocht agus le seirbhísí trí Ghaeilge.
Brú polaitiúil
Tá an ghluaiseacht Ghaeilge ann cheana féin. Tá níos mó ná 200 craobh ag Conradh na Gaeilge agus cuireann sé síos air féin mar eagraíocht uile-oileáin atá ag obair ar son cainteoirí Gaeilge agus phobail na Gaeltachta.
Tá sé léirithe ag an Dream Dearg conas is féidir le feachtas soiléir atá bunaithe ar chearta teanga an Ghaeilge a thabhairt isteach go croílár na díospóireachta polaitiúla.
Ó Thuaidh, chabhraigh an Dream Dearg le cearta teanga a iompú ina bhfeachtas poiblí feiceálach. Bhain sé úsáid as éilimh shoiléire, as slógadh poiblí, as argóintí dlíthiúla agus as brú polaitiúil.
Mháirseáil níos mó ná 12,000 duine i mBéal Feirste i 2017 ar son Acht na Gaeilge. I 2022, ghlac níos mó ná 17,000 duine páirt sa Lá Dearg tar éis moilleanna breise i gcur i bhfeidhm na reachtaíochta Gaeilge sa Tuaisceart.
Ní bhfuair an feachtas gach rud a bhí á lorg aige ar dtús, ach chabhraigh sé le fíor-athrú a bhrú chun cinn.
Thug an tAcht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022 aitheantas dlíthiúil don Ghaeilge sa Tuaisceart, chruthaigh sé ról an Choimisinéara Gaeilge, agus chuir sé cosaintí tábhachtacha teanga sa dlí.
Tar éis blianta fada moille, ceapadh an chéad Choimisinéir Gaeilge sa bhliain 2025.
Anois, teastaíonn an brú céanna anseo maidir le plean iomlán athbheochana don Ghaeilge: ceart dlíthiúil ar oideachas lán-Ghaeilge in aon áit ina bhfuil éileamh ann, spriocanna láidre náisiúnta, maoiniú ceart d’oiliúint mhúinteoirí, níos mó seirbhísí poiblí trí Ghaeilge, tacaíochtaí san ionad oibre agus sa phobal, agus tuairisc bhliantúil a fhoilsiú.
Ba cheart a fhiafraí de gach iarrthóir cén seasamh atá acu maidir leis an nGaeilge.
#Ba cheart a fhiafraí de gach páirtí polaitiúil cén straitéis atá aige maidir le maoiniú na teanga. Agus ba cheart gach rialtas a mheas de réir a chuid gníomhartha, ní de réir a chuid óráidí.
Faoi dheireadh, ba cheart go mbeadh ár vótaí ag brath ar na freagraí sin.
Tá a fhios againn cad is gá a dhéanamh. Anois tá sé in am dúinn go léir é a dhéanamh.
Ar mhaithe leis an nGaeilge a chur chun cinn sna meáin go léir foilsíonn ExtraG.ie an colún seachtainiúil seo le Micheál Bairéad óna shuíomh idirlín mickgb.com.
Ar an suíomh, is féidir leat éisteacht leis freisin agus tú ag léamh, agus frásaí deacra a sheiceáil trí chliceáil ar aon fhocal.
AUDIO: Tá fuaimrian (audio) ar fáil ann, ag úsáid intleacht shaorga (AI), chun an téacs Gaeilge a léamh amach. Mar sin is féidir é a chloisteáil agus tú á léamh.
DICTIONARY: Agus tá foclóir ann, ag úsáid teanglann.ie, ionas gur féidir leat brú ar fhocal chun a bhrí (meaning) a fháil, díreach ar an leathanach atá á léamh agat.
Tá na colúin go léir le Micheál Bairéad i gcartlann amháin ar an suíomh mickgb.com. Tá beagnach trí chéad dóibh ann go dtí seo.
Chomh maith le sin tá 805 colún a scríobh a athar, Peadar Bairéad, i gcartlann eile.
Is scríbhneoir agus colúnaí é Mícheál Bairéad a bhunaigh an suíomh gréasáin mickgb.com, mar chartlann dá scríbhinní.
Is Éireannach é atá ina chónaí sna Stáit Aontaithe le blianta fada. Cé gur rugadh i gContae Mhaigh Eo é, d’fhás sé aníos i mBaile Átha Cliath agus i gCill Chainnigh. Caitheann sé cuid mhaith ama in Éirinn fós.
Dhear agus d’fhorbair sé an suíomh idirlín mickgb.com d’eagraíocht neamhbhrabúis.
Is athair Micheál é Peadar Bairéad. Rugadh é in Iorras in iarthuaisceart Chontae Maigh Eo agus bhí cónaí air i gCill Chainnigh sula bhfuair sé bás sa bhliain 2019.
Múinteoir Ghaeilge, agus scríbhneoir prós agus filíochta ab ea Peadar.
Foilsíodh ceithre chnuasach filíochta (Duilleoga Fómhair, Cleití na hAislinge, Fataí Rómhair agus An Fómhar Deireanach) leis, chomh maith lena dhírbheathaisnéis (Doirse Dé).
Bhí sciar maith dá chuid filíochta ar chúrsaí scoile agus léinn. Foilsíodh scríbhinní Pheadair i go leor irisí: Feasta, Comhar, An Sagart, An Timire, Anois, agus Scéala Éireann san áireamh. Colúnaí seachtainiúil ab ea é sa Kilkenny People freisin, ó 1979 – 2018. Tá 805 dá cholúin ar fáil ar mickgb.com.
Ríomhphost: mickgb@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
