Is minic a deirtear go bhfuil Glaschú mar dhara cathair na hÉireann. Faoi lár an naoú haois déag, bhí ceann de na pobail inimirceacha Éireannacha ba mhó ar domhan curtha fúithi ann.
D’athraigh an inimirce sin lucht saothair na cathrach, a saol reiligiúnach agus a cultúr polaitiúil go mór.
Ní thuigtear chomh forleathan sin gur tháinig an Gaeilge go Glaschú ní hamháin mar ghné den chéannacht nó mar stíl cainte, ach mar theanga bheo labhartha.
Ba ghnách úsáid laethúil a bhaint aisti i measc na n‑imirceach, agus cuireadh institiúidiú agus eagraíocht ar bun di níos luaithe agus níos feiceálaí ná mar a rinneadh i mbeagnach aon chathair diaspóra Éireannaigh eile.
Léiríonn an taighde gur imir Glaschú ról uathúil i stair na Gaeilge. Ba í suíomh an chéad bhrainse de Chonradh na Gaeilge a bunaíodh lasmuigh d’Éirinn í. Ina theannta sin, ba chathair í ina raibh an Ghaeilge ann taobh le Gàidhlig na hAlban — agus uaireanta i gcoimhlint léi.
Inimirce na nÉireannach agus cainteoirí Gaeilge
Bhí gluaiseacht na nÉireannach i dtreo iarthar na hAlban ar bun i bhfad roimh thréimhse an Ghorta Mhóir. Bhí an inimirce shéasúrach saothair, go háirithe ó Ulaidh, lonnaithe go daingean faoin ochtú haois déag déanach. Mar sin féin, d’athraigh na blianta 1845 go 1852 an ghluaiseacht sin go socrú ollmhór buan.
Sa bhliain 1847 amháin, meastar gur tháinig tuairim is 50,000 imirceach Éireannach go Glaschú. Thiontaigh sé sin gluaiseacht shealadach ina socrú buan.
De réir dhaonáireamh 1851, bhí 18.2 faoin gcéad de dhaonra Ghlaschú beirthe in Éirinn. Bhí an cóimheas sin níos airde ná mar a bhí in aon chathair eile in Albain, sa Bhreatain Bheag ná i Sasana ag an am.
Tháinig go leor de na himircigh seo ó chontaetha ina raibh an Ghaeilge fós in úsáid go forleathan. Dá bhrí sin, tháinig líon suntasach acu isteach dátheangach. Tháinig cuid acu leis an nGaeilge mar an t‑aon teanga a bhí acu.
Cuireann staraithe na hinimirce in iúl nár tharla an t‑aistriú teanga láithreach. Mhair an Ghaeilge is faide i measc na n‑imirceach ba bhoichte agus iad siúd a tháinig is déanaí.
Bhí sí láidir go háirithe i gceantair dlúthdhaonra ar nós taobh thoir na cathrach agus na ‘Gorbals’. Sna ceantair sin, ba mhinic a reáchtáladh an ghnáthshaol laethúil laistigh de líonraí sóisialta Éireannacha.
An Ghaeilge agus Gàidhlig na hAlban sa chathair chéanna
Tá áit neamhchoitianta ag Glaschú i stair theangacha Ceilteacha. Murab ionann agus Learpholl nó Nua‑Eabhrac, bhí pobal mór cainteoirí Gàidhlig na hAlban sa chathair cheana féin sula ndeachaigh an mhór‑inimirce Éireannach ar aghaidh.
Tháinig an pobal seo ón nGàidhealtachd agus ó na hOileáin i rith an ochtú agus an naoú haois déag.
Tugann fianaise an daonáirimh le fios go raibh breis is 20,000 duine i nGlaschú faoi dheireadh an naoú haois déag a labhair Gàidhlig na hAlban.
B’ionann sin agus thart ar dhuine amháin as gach daichead.
Dá bhrí sin, ba í Glaschú an lárionad uirbeach ba mhó ina labhraítí an Ghàidhlig in Albain. Tugadh Baile Mòr nan Gàidheal — ‘Cathair na nGael’ — uirthi dá bharr sin.
Tháinig na himircigh Éireannacha isteach i gcathair ina raibh teanga Cheilteach ghaolmhar eile i láthair cheana féin.
Chruthaigh sé seo cás neamhchoitianta ina raibh an Ghaeilge agus Gàidhlig na hAlban ag maireachtáil taobh le taobh sa chathair thionsclaíoch chéanna.
Cé go raibh tuiscint fhrithpháirteach idir na teangacha teoranta, spreag a ngaireacht malartú cultúrtha. Neartaigh sé freisin an tuiscint ar an nGaeilge mar rud níos mó ná teanga phríobháideach nó baile.
Conradh na Gaeilge i nGlaschú
Ceann de na buntáistí móra don teanga ó Ghlaschú ná na hinstitiúidí agus na heagraíochtaí a chaomhnú í agus a spreag a húsáid.
Bunaíodh brainse de Chonradh na Gaeilge sa chathair sa bhliain 1895. Ba é sin an chéad bhrainse den eagraíocht a bunaíodh lasmuigh d’Éirinn.
I mblianta ina dhiaidh sin, bunaíodh roinnt brainsí eile, lena n‑áirítear brainse ar tugadh Brainse Phádraig Mhic Phiarais air níos déanaí.
Ag buaic a réime, bhí ceithre bhrainse dhéag ar fad de Chonradh na Gaeilge i nGlaschú. D’fhreastail na brainsí sin ar phobal mór cainteoirí agus foghlaimeoirí Gaeilge.
Léiríonn scála na gníomhaíochta seo muinín chultúrtha mhuintir na hÉireann sa chathair ag tús an fichiú haois.
Eagraíodh ranganna, léachtaí, ceolchoirmeacha agus foilseacháin go rialta. Ba lárionad tábhachtach é Glaschú don Athbheochan Ghaelach a bhí ag forbairt in Éirinn agus in áiteanna eile ag an am.
Cé gur tháinig meath ar go leor brainsí ina dhiaidh sin, mhair Brainse Phádraig Mhic Phiarais ar aghaidh. Sa lá atá inniu ann, cuireann Conradh na Gaeilge Glaschú ranganna Gaeilge, ciorcail chomhrá agus imeachtaí cultúrtha ar fáil fós.
Mar sin, coimeádtar leanúnachas institiúideach gan bhriseadh atá os cionn 125 bliain d’aois.
Úsáid na Gaeilge agus a meath
In ainneoin a sofheictheachta, bhí an Ghaeilge i nGlaschú faoi na brúnna céanna a bhraití in áiteanna eile sa diaspóra.
Luathaigh riachtanais eacnamaíocha, scolaíocht trí mheán an Bhéarla, idirdhealú seicteach agus brú láidir comhshamhlaithe an t‑aistriú teanga.
Faoi thús an fichiú haois, bhí an Ghaeilge tarraingthe siar den chuid is mó ó úsáid phoiblí laethúil. Mhair sí go príomha i gcomhthéacsanna eagraithe cultúrtha, searmanais agus léirithe, seachas mar theanga rogha sa bhaile.
Bhí an próiseas seo ar aon dul leis an méid a bhí ag tarlú in Éirinn féin. Ní léiríonn sé easpa suime ná tiomantais ar thaobh na gcainteoirí.
Cuireann staraithe in iúl gur gá meath na teanga a thuiscint i gcomhthéacs na bochtaineachta, an róphlódaithe agus an bhrú shóisialta leanúnaigh. D’imigh an Ghaeilge ó Ghlaschú ní toisc laige inti féin, ach toisc go raibh a cuid cainteoirí imeallaithe go córasach.
Athbheochan agus láithreacht chomhaimseartha
Murab ionann agus go leor cathracha eile in Albain, sa Bhreatain Bheag agus i Sasana, níor imigh an Ghaeilge riamh go hiomlán ó Ghlaschú. Ina ionad sin, chuaigh sí isteach i dtréimhse chaomhnaithe institiúidí, agus ina dhiaidh sin i dtréimhse athbheochana.
Tá forbairt na céime seo tacaithe ag eagraíochtaí pobail agus ag taighde acadúil ar stair Ghaelach na cathrach araon.
Tá ról suntasach ag taighde in Ollscoil Ghlaschú i ndúshlán a thabhairt don tuairim nach raibh teangacha Gaelacha riamh á labhairt sa chathair.
Taifeadann tionscadail ar nós Glaschu.net láithreacht na Gaeilge agus na Gàidhlige i nGlaschú, agus nochtar sraitheanna doimhne teangeolaíocha atá chomh dlúth agus atá íomhá thionsclaíoch na cathrach.
I measc ghníomhaíochtaí Gaeilge an lae inniu i nGlaschú tá:
Cuireann na gníomhaíochtaí seo Glaschú i measc na lárionad Gaeilge is buaine lasmuigh d’Éirinn.
Cuireann stair Ghaelach Ghlaschú castacht le scéalta simplí faoi chailliúint teanga sa diaspóra.
Léiríonn sí nach raibh an Ghaeilge á labhairt go neamhfhoirmiúil amháin ag inimircigh, ach go raibh sí eagraithe, múinte agus cosanta i gcathair nua‑aimseartha tionsclaíoch a bhí múnlaithe ag coimhlint ranga, seicteachas agus impireacht.
In éineacht le Learpholl, Bostún agus Nua‑Eabhrac, léiríonn Glaschú gur fheidhmigh an Ghaeilge mar theanga uirbeach nua‑aimseartha a bhí in ann oiriúnú i bhfad níos faide ná na suímh tuaithe a mbaineann sí leo go minic i samhlaíocht an phobail.
Os a chionn sin, seasann Glaschú amach mar chathair ina ndearnadh institiúidiú ar an nGaeilge thar lear níos luaithe agus níos doimhne ná mar a rinneadh beagnach áit ar bith eile.
Tuilleadh eolais faoin nGaeilge i nGlaschú
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
