Léiríonn tuarascáil nua go bhfuil dúshláin mhóra fós roimh an nGaeilge, agus go dtagann cuid mhór díobh ó chinntí a dhéanann rialtais na hÉireann agus ceannairí polaitiúla.
De réir suirbhé le déanaí a rinne Amárach Research thar ceann an European Movement, thacódh formhór an phobail i dtuaisceart agus i ndeisceart na tíre le hAontú na hÉireann laistigh den Aontas Eorpach.
Mar sin féin, maíonn roinnt daoine gur cheart cearta lucht labhartha na Gaeilge a laghdú d’fhonn freastal ar imní mhionlach áirithe laistigh den phobal aontachtach.
Diúltaíonn tuarascáil nua ó Ollscoil na Banríona, Béal Feirste, don chur chuige sin go lom, á rá nár cheart an Ghaeilge a úsáid mar uirlis mhargántaíochta in aon idirbheartaíocht pholaitiúil.
Foilsíodh an tuarascáil, Éire Aontaithe: Deis Chlaochlaitheach don Ghaeilge agus don Ghaeltacht, ar an 5 Bealtaine 2026, ag Áras Séamus Heaney in Ollscoil na Banríona, i mBéal Feirste.
Ba í an taighdeoir Róisín Nic Liam a scríobh í, ar choimisiún ó Chonradh na Gaeilge.
Luaitear sa tuarascáil gur theip ar riaracháin an Tuaiscirt agus an Deiscirt araon freastal go hiomlán ar riachtanais phobail na Gaeilge agus na Gaeltachta ó aimsir na críochdheighilte sna 1920idí, agus go gcaithfear na teipeanna sin a leigheas in aon socrú bunreachtúil amach anseo.
Moltar sa tuarascáil go ndéanfaí athrú soiléir cur chuige.
Meastar gur cheart don phobal Gaeilge bogadh ó sheasamh cosantach go seastán níos dearfaí agus níos gníomhaí, agus fís shoiléir a leagan amach maidir le todhchaí na teanga.
Ní ceart an Ghaeilge a chur i láthair mar fhoinse deighilte. Ina ionad sin, ba cheart í a aithint mar theanga bheo agus mar acmhainn chultúrtha chomhroinnte ar fud an oileáin.
Dar leis an tuarascáil, ba cheart don Ghaeilge ról lárnach a ghlacadh i múnlú féiniúlachta na hÉireann nua.
Tá tábhacht níos mó ag baint anois le ceist aontú na hÉireann i ndiaidh Brexit.
I reifreann 2016, vótáil 56% de vótálaithe i dTuaisceart Éireann i bhfabhar fanachta san Aontas Eorpach. In ainneoin sin, d’fhág Tuaisceart Éireann an tAontas mar chuid de chinneadh foriomlán na Ríochta Aontaithe.
Cáineadh an toradh sin go forleathan mar shárú ar thoil dhaonlathach mhuintir an Tuaiscirt.
Tugadh le fios freisin, cé gur maíodh nach bhféadfaí réigiúin aonair a láimhseáil ar leithligh i gcúrsaí dá leithéid, gur scoilt an tír seo ina dhá chuid sna 1920idí.
Tugann torthaí suirbhéanna le fios go bhfuil tacaíocht láidir fós ann don Aontas Eorpach.
Fuarthas amach sa suirbhé céanna go dtacódh 63% de dhaoine i dTuaisceart Éireann agus 59% sa Phoblacht le hÉirinn aontaithe laistigh den Aontas Eorpach.
Léiríonn na figiúirí sin buntáistí soiléire eacnamaíocha agus sóisialta. D’fhéadfadh Éire aontaithe laistigh den Aontas feabhas a chur ar thrádáil, infheistíocht a mhéadú, agus poist a chruthú.
D’fhéadfadh sí freisin comhoibriú ar fud an oileáin a neartú agus comhtháthú sóisialta a chur chun cinn.
Cáineann an tuarascáil go láidir an moladh go laghdófaí cearta teanga na Gaeilge i gcomhthéacs an aontaithe.
Tugtar faoi deara inti go bhfuil figiúirí polaitiúla áirithe, lena n-áirítear iar-Thaoiseach Leo Varadkar, tar éis a thabhairt le fios go bhféadfaí gnéithe cultúrtha agus teanga a athrú i gcás Éire aontaithe.
Tá cáineadh géar déanta ag eagraíochtaí Gaeilge ar an seasamh sin.
Dar leis an taighde nua, chuirfeadh cur chuige dá leithéid leis an mbaol go ndéanfaí imeallú níos mó ar phobail Ghaeilge.
Ina áit sin, moltar creat bunaithe ar chearta, ina gcosnófaí agus ina neartófaí úsáid na Gaeilge. Deirtear nár cheart an teanga a laghdú ná a chur i leataobh, ach í a fhorbairt mar phríomhghné de shaol poiblí na tíre.
Leagtar béim sa tuarascáil freisin ar an luach eacnamaíoch agus sóisialta a bhaineann leis an nGaeilge.
Cuireann an teanga le hearnálacha éagsúla, amhail an turasóireacht, an t-oideachas, na meáin agus na healaíona.
Cruthaíonn eagraíochtaí ar nós TG4 agus gnólachtaí sa Ghaeltacht fostaíocht agus tacaíonn siad le forbairt réigiúnach.
D’fhéadfaí na hearnálacha sin a leathnú ar fud na tíre i gcomhthéacs Éire aontaithe, rud a thabharfadh buntáistí breise eacnamaíocha, go háirithe i gceantair thuaithe.
Ar an taobh sóisialta de, tugtar le fios go bhféadfadh an Ghaeilge cur le sochaí níos cuimsithí agus níos oscailte.
Is féidir léi nasc cultúrtha comhroinnte a chur ar fáil agus tuiscint fhrithpháirteach a chothú.
Trí stádas níos láidre a thabhairt don Ghaeilge i seirbhísí poiblí agus san oideachas, d’fhéadfaí comhionannas a neartú agus caidrimh idir pobail a fheabhsú.
Críochnaíonn an tuarascáil trína rá go bhfuil deis thábhachtach ar fáil faoi láthair.
Moltar inti go n-aithneofaí an Ghaeilge mar chuid lárnach don tír amach anseo. Ba cheart í a chosaint, a chothú agus a fhorbairt mar chroílár shaol náisiúnta na tíre.
Is féidir an tuarascáil a léamh anseo
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
