Tugtar creidiúint dó as an gCríostaíocht a scaipeadh thar lear agus as mainistreacha iomadúla a bhunú in Éirinn, lena n-áirítear Doire, Darú, agus Ceanannas, agus ba phearsa lárnach é Colmcille i stair eaglasta luath na hÉireann agus na hAlban.
Bhí a mhainistir ar Í (Iona) ina lárionad reiligiúnach agus polaitiúil suntasach ar feadh na gcéadta bliain. Ceiliúrtar a lá féile fós ar an 9 Meitheamh, ag aithint a thionchar domhain ar an gCríostaíocht Cheilteach agus a oidhreacht mar cheann de naoimh phátrún na hÉireann.
Cuimhnítear ar Colmcille as a chuid oibre i mbunú mainistir in Í (Iona), agus áiteanna eile, atá cáiliúil ar fud na hEorpa. Is anseo a cruthaíodh leabhair cháiliúla na luath-Chríostaíochta, a chabhraigh le Críostaíocht a scaipeadh ar fud na hEorpa arís.
Tar éis thitim Impireacht na Róimhe sa 5ú haois, chuaigh an Eoraip isteach i dtréimhse dorcha ar a dtugtar na hAoise Dorcha.
Mheath an litearthacht, thit cathracha i léig, agus cailleadh go leor téacsanna clasaiceacha agus lámhscríbhinní Críostaí.
Mar sin féin, níor ghabh Impireacht na Róimhe Éire riamh agus cé gur thit an Eoraip as a chéile, bhí Éire réasúnta sábháilte.
Bhunaigh Colmcille mainistreacha ar fud na hÉireann agus in Albain a tháinig chun bheith ina n-ionaid fhoghlama, litearthachta agus cóipeála lámhscríbhinní.
Rinne manaigh Éireannacha cóipeáil chúramach ní hamháin den Bhíobla ach freisin de théacsanna clasaiceacha Gréigise agus Rómhánacha.
Gan a gcuid oibre, bheadh go leor de na téacsanna seo caillte go deo.
Ansin rinneadh misinéirí de na manaigh agus thaistil siad amach ó Éirinn ar fud na hEorpa, go tíortha ar nós na Breataine, na Fraince, na Gearmáine agus na hIodáile, chun cabhrú leis an Soiscéal a scaipeadh agus cultúr na mainistreach a athbhunú.
Dá bhrí sin, is figiúr tábhachtach é Colmcille i saol na polaitíochta, ach b’fhéidir gur sa saol spioradálta a bheadh tionchar níos tábhachtaí aige.
Chuaigh Colmcille ar thuras spioradálta ó ionsaitheoir go misinéir a cheangail Éire, Albain agus an Eoraip le chéile trí chreideamh agus foghlaim.
Mar sin, is siombail é d’fhuascailt, scoláireacht agus aontacht chultúrtha ón domhan Ceilteach. Is iad sin rudaí atá géarghá leo le linn na laethanta coimhlinte, deighilte agus éadulaingthe seo.
Rugadh Colmcille, ar a dtugtar freisin Columba, timpeall na bliana 521 AD i nGartán, Dún na nGall.
Ba de shliocht uasal é agus bhí an cumas aige bheith ina Ard-Rí, ach sa deireadh roghnaigh sé cosán na Críostaíochta, na foghlama agus an mhaithiúnais.
Faoi thús a fichidí, bhí sé ag bunú mainistreacha ar fud na tíre.
Bhunaigh sé Doire thart ar an mbliain 540 – ar a dtugtar fós Doire Cholm Cille – agus tá sé fós ina naomhphátrún ansin.
Tharla eachtra mhór ina shaol timpeall na bliana 560. Rinne sé cóip rúnda de lámhscríbhinn a bhí ag Naomh Fionán i Moville, rud a chruthaigh conspóid mhór.
Rialaigh an tArd-Rí Diarmaid mac Cerbaill: ‘Do gach bó a lao, do gach leabhar a chóip.’ Níor ghlac Colmcille leis an gcinneadh seo, agus d’úsáid sé a naisc le muintir Uí Néill chun cogadh a thosú – Cath Chúl Dreimhne i gContae Shligigh.
Maraíodh os cionn 3,000 duine. Ach bhí Colmcille an-mhór le trua, agus mar phionós, chuaigh sé ar deoraíocht.
Sa bhliain 563, d’fhág sé Doire le dhá cheann déag de chomrádaithe agus thug sé aghaidh ar oileán beag in aice leis na hAlbain darb ainm Í (Iona), nó Í Chaluim Cille mar a thugtar uirthi anois. Ar Oileán Í, bhunaigh sé mainistir thart ar 562AD a tháinig chun bheith ina lárionad creidimh agus léinn.
Tá go leor scéalta míorúilteacha ann faoi. Deirtear gur ruaig Colm Cille an t-ollphéist Loch Nis i 565 trí chomhartha na croise a dhéanamh.
Deirtear gur leigheas sé tinnis, gur chuir sé faoileáin ar ceal, agus gur thóg sé daoine ó mhairbh.
Fuair sé bás ar Í ar 9 Meitheamh 597, agus cuireadh é san áit ar bhunaigh sé féin. Níor tháinig deireadh lena oidhreacht lena bhás. D’éirigh le mainistir Í a bheith ina lampa solais do Chríostaíocht Cheilteach, le lámhscríbhinní soilseacha mar Cathach Cholm Cille.
Choinnigh sé ceangal cultúrtha idir Éire agus Albain tríd an ríogacht Dhál Riada. Meastar gur scríobh sé os cionn 300 leabhar, agus chum sé paidreacha agus laoithe, lena n-áirítear Altus Prosator.
Mar sin is in Éirinn agus in Albain a thugtar an onóir is láidre do Cholm Cille, áit a leanann a shaol agus a oidhreacht de bheith ag cruthú céannachta reiligiúnach agus cultúrtha.
Déantar a lá féile a cheiliúradh gach bliain, cé go bhfuil sé ar bhealach níos ciúine, níos machnamhaí ná na ceiliúrtha náisiúnta móra a bhaineann le naoimh Éireannacha eile.
Dírítear ar áiteanna a bhfuil dlúthbhaint acu leis. I nDún na nGall, áit ar rugadh é, cuimhníonn pobail áitiúla air trí imeachtaí oidhreachta agus seirbhísí eaglaise.
I nDoire, an chathair a bhunaigh sé mar lonnaíocht mhainistreach, is é a naomhphátrún fós, agus tá a thionchar fite fuaite le céannacht agus stair na cathrach.
Tá a chuimhne caomhnaithe freisin i suíomhanna mainistreacha luatha ar nós Dhúr (Durrow) agus Cheanannas (Kells).
In Albain, tá a láithreacht an-láidir ar oileán Í, áit ar bhunaigh sé a mhainistir is cáiliúla.
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
