Baile Átha Cliath, 30 Bealtaine 1969 — 57 bliain ó shin — Fuair Robert Briscoe bás agus é 74 bliain d’aois, ag deireadh saoil a cheangail dhá scéal mhóra den fichiú haois: streachailt na hÉireann ar son neamhspleáchais agus iarracht phobal na nGiúdach slándáil agus féinriail a bhaint amach.
Ba dhuine neamhghnách é Briscoe: Giúdach cráifeach a bhí ina náisiúnach Éireannach dílis, fear gnó a bhí ina ghníomhaire rúnda, agus an fear céanna ina dhiaidh sin a ghnóthaigh ceann de na poist phoiblí ba airde i mBaile Átha Cliath.
Rugadh Briscoe i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1894 do thuismitheoirí Giúdacha a tháinig ón Liotuáin chun éalú ón ngéarleanúint a bhí á déanamh ar Ghiúdaigh in Oirthear na hEorpa.
Sa bhaile sin, bhí dílseacht don chreideamh agus meas ar náisiúnachas na hÉireann araon láidir. Go deimhin, chuir a athair ainm Robert Emmet air, rud a léirigh go soiléir gur mheasc sé stair na hÉireann le féiniúlacht a mhic féin.
Ní fhaca sé aon choimhlint idir an dá thraidisiún sin riamh; ina áit sin, chonaic sé cosúlachtaí eatarthu — pobail a bhí faoi chois agus a bhí ag iarraidh a gcearta féin a bhaint amach.
Bhí tionchar suntasach ag Éirí Amach 1916 ar Briscoe. Tar éis na n-imeachtaí sin, chuaigh sé isteach i ngluaiseacht na saoirse agus in eagraíochtaí poblachtánacha cosúil le Sinn Féin agus an IRA.
Ach murab ionann agus go leor dá chomrádaithe, ní sa chath oscailte a rinne sé a ainm. Ina áit sin, ghlac sé ról níos ceilte ach chomh riachtanach céanna: soláthar arm.
Chlúdaigh sé an obair seo faoi bhrat gnáthshaol gnó. D’oscail sé siopa éadaí i mBaile Átha Cliath a d’fhreastail mar chlúdach ar chruinnithe agus ar ghníomhaíochtaí rúnda.
Faoin ainm ‘Captain Swift’, thaistil sé go hidirnáisiúnta, go háirithe chuig an nGearmáin i ndiaidh an Chéad Chogaidh Dhomhanda, áit a raibh airm ar fáil ar an margadh dubh.
Ansin, agus é ag obair le Michael Collins, bhí sé mar chuid de líonra rúnda a d’eagraigh ceannach agus smuigleáil arm ar ais go hÉirinn.
Bhí an obair seo thar a bheith contúirteach. Bhí súil ghéar ag údaráis na Breataine ar aon iarracht airm a thabhairt isteach sa tír, agus bhí cabhlach na Breataine i gceannas ar na huiscí timpeall na hÉireann.
Mar sin féin, d’éirigh le Briscoe na hairm a iompórtáil trí longa beaga cosúil leis an Frieda agus an City of Dortmund, ag teacht i dtír in áiteanna iargúlta ar an gcósta.
D’úsáid sé cleasanna éagsúla — earraí tráchtála mar chlúdach, bealaí éagsúla, agus amanna neamhghnách — chun na húdaráis a chur amú. Bhí a chumas chun fanacht socair agus gan amhras a tharraingt air féin ar cheann de na buntáistí ba mhó a bhí aige.
Ní raibh a ghníomhaíochtaí teoranta don mhór-roinn amháin. I mBaile Átha Cliath féin, bhog sé go muiníneach trí chathair ina raibh fórsaí slándála ag féachaint amach do réabhlóidithe.
Ní raibh sé ag teacht leis an íomhá a bhí acu de ‘réabhlóideach’ — fear dea-ghléasta, dea-mhúinte a thuig conas gan aird a tharraingt air féin. Dá bharr sin, d’éirigh leis eolas agus acmhainní a iompar gan a bheith gafa.
Cé go raibh caidreamh láidir aige le Michael Collins, tháinig scoilt eatarthu faoi dheireadh. Nuair a síníodh Conradh Angla-Éireannach 1921, dhiúltaigh Briscoe glacadh leis. Chreid sé nach raibh an t-eagrú nua ag dul fada go leor chun fíorneamhspleáchas a thabhairt don tír.
Lean sé Éamon de Valera agus an taobh frithchonartha le linn an Chogaidh Chathartha, rogha a mhúnlaigh a ghairm pholaitiúil ina dhiaidh sin.
Mar bhunaitheoir ar Fhianna Fáil, chuaigh sé isteach sa Dáil i 1927 agus d’fhan sé ann ar feadh i bhfad, ag cur leis an gcóras polaitiúil nua a tháinig chun cinn i ndiaidh na réabhlóide.
Ba é buaicphointe a shaoil phoiblí ná nuair a toghadh é ina Ard-Mhéara ar Bhaile Átha Cliath i 1956 agus arís i 1961.
Ba é an chéad Ghiúdach riamh a bhí sa ról sin i gcathair a raibh tromlach Caitliceach inti, rud a léirigh dul chun cinn sa tsochaí Éireannach agus glacadh níos leithne le mionlaigh.
Lasmuigh d’Éirinn, lean Briscoe de bheith bainteach le gnóthaí Giúdacha. Sna 1930idí, nuair a bhí an ghéarleanúint ag dul i méid san Eoraip, thacaigh sé le hiarrachtaí chun cabhrú le dídeanaithe agus chuir sé spéis i smaoineamh stát Giúdach neamhspleách a bhunú.
Chonaic sé cosúlachtaí idir taithí na nÉireannach agus na nGiúdach, agus rinne sé iarracht naisc a chruthú eatarthu.
Tugann a shaol léargas níos casta ar chaidreamh na hÉireann leis an bpobal Giúdach ná mar a luaitear uaireanta sa lá atá inniu ann.
Cé go raibh teorainneacha soiléire i mbeartas na hÉireann maidir le glacadh le dídeanaithe, léiríonn ról Bhriscoe go raibh comhbhá agus tacaíocht ann freisin, go háirithe i measc náisiúnaithe a thuig go maith brí an choilínithe agus an díbirt.
D’fhág Briscoe oidhreacht fhadtéarmach ina dhiaidh. Lean a mhac, Ben Briscoe, a chosán sa pholaitíocht agus bhain sé amach an oifig chéanna ina dhiaidh sin.
Tá scéal Robert Briscoe fós suntasach mar shampla den chaoi ar féidir le duine féiniúlachtaí éagsúla a thabhairt le chéile i mbealach dearfach agus cumhachtach.
Sa deireadh, is scéal é a chuireann i gcuimhne dúinn nach raibh streachailt na hÉireann scoite amach ó chúrsaí domhanda, ach ina cuid de ghluaiseacht níos leithne ina raibh pobail eile ag iarraidh an rud céanna: saoirse, slándáil agus meas.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
