Bhí Standish James O’Grady, a fuair bás 98 bliain ó shin an tseachtain seo, ar an 18 Bealtaine 1928, ina scríbhneoir, ina staraí agus ina iriseoir Éireannach tábhachtach.
Tugtar ‘the father of the Irish literary revival’ air go minic mar gheall ar an tionchar láidir a bhí aige ar litríocht na hÉireann ag deireadh an naoú haois déag agus tús an fichiú haois.
D’athraigh a shaothar an chaoi ar fheic muintir na hÉireann a gcultúr agus a stair féin. Sa chiall sin, bhí sé cosúil le Kneecap a ghlúine ach níorbh í an Ghaeilge a bhí ag gabháil dó, thug sé beocht nua do sheanchas agus do mhiotaseolaíocht na hÉireann agus rinne sé iad coitianta arís.
Rugadh O’Grady i gContae Chorcaí agus rinne sé staidéar i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. D’oibrigh sé ar dtús mar iriseoir agus mar dhlíodóir, ach is mar scríbhneoir a bhain sé cáil amach.
Bhí spéis mhór aige i stair luath na hÉireann agus i seanscéalta na tíre. Bhí na scéalta seo ann leis na céadta bliain, ach ní raibh siad ar fáil don ghnáthléitheoir.
Bhí siad i lámhscríbhinní nó i leabhair acadúla den chuid is mó. Bhí O’Grady ag iarraidh an scéal sin a athrú.
Is iad History of Ireland: The Heroic Period (1878) agus History of Ireland: Cú Chulainn and His Contemporaries (1880) na saothair is tábhachtaí dá chuid. Sna leabhair seo, rinne sé cur síos nua ar scéalta laochra móra mar Chú Chulainn agus Fionn Mac Cumhaill.
Níor aistrigh sé na scéalta go díreach. Ina ionad sin, scríobh sé iad ar bhealach soiléir, láidir agus spreagúil ionas go bhféadfadh daoine nua-aimseartha taitneamh a bhaint astu.
Bhí sé seo thar a bheith tábhachtach do chultúr na hÉireann. Roimh O’Grady, ní raibh mórán eolais ag daoine ar mhiotaseolaíocht na hÉireann.
Trí na scéalta seo a athinsint, chabhraigh sé le daoine a thuiscint go raibh stair uasal agus shaibhir ag Éirinn. D’áitigh sé go raibh scéalta na hÉireann chomh tábhachtach leis na scéalta cáiliúla ón tSean-Ghréig.
Dúirt sé go raibh an traidisiún Gaelach inchurtha i gcomparáid leis na scéalta móra sin, agus gur beag a chuaigh thar fóir orthu.
Bhí tionchar mór ag saothar O’Grady ar scríbhneoirí eile. Bhí sé ar dhuine de na daoine ba thábhachtaí i dtús na hAthbheochana Liteartha.
Ba ghluaiseacht í seo a rinne iarracht litríocht nua náisiúnta a chruthú d’Éirinn. Bhí scríbhneoirí cáiliúla cosúil le W.B. Yeats, Lady Gregory agus George Russell faoi thionchar a chuid oibre.
Bhain siad úsáid as miotais agus béaloideas na hÉireann ina saothar féin, go minic mar gheall ar an inspioráid a fuair siad ó O’Grady.
Labhair W.B. Yeats go soiléir faoi thábhacht O’Grady. Dúirt sé, ‘he started us all.’
Léiríonn an ráiteas seo go raibh O’Grady ag tús na gluaiseachta ar fad. Gan é, seans nach mbeadh an Athbheochan Liteartha mar a bhí sí.
Dúirt Yeats freisin, ‘to every Irish imaginative writer [he] owed a portion of his soul.’
Is ráiteas an-láidir é seo. Ciallaíonn sé gur mhúnlaigh O’Grady an tslí a smaoinigh scríbhneoirí Éireannacha ar a dtír agus ar a samhlaíocht féin.
Scríobh O’Grady leabhair eile freisin, mar shampla Finn and His Companions agus The Coming of Cuculain. Lean sé ar aghaidh lena iarracht miotaseolaíocht agus stair na hÉireann a thabhairt os comhair léitheoirí nua.
Cheangail sé stair agus scéalaíocht le chéile ar bhealach a mbeadh an stair beo agus spéisiúil. Bhí fuinneamh agus mothúchán ina chuid scríbhneoireachta, agus mhothaigh léitheoirí nasc láidir leis na laochra ársa.
Ní hamháin go raibh a shaothar tábhachtach don litríocht, ach bhí tábhacht pholaitiúil leis freisin. Ag an am sin, bhí Éire fós faoi riail na Breataine, agus bhí daoine ag iarraidh féiniúlacht níos láidre Éireannach a chruthú.
Chabhraigh obair O’Grady leis seo. Trí mhórgacht stair na hÉireann a léiriú, spreag sé bród sna daoine. Chuaigh a chuid smaointe i bhfeidhm ní hamháin ar scríbhneoirí, ach ar smaointeoirí polaitiúla freisin.
Mar sin, bhí a shaothar mar chuid de ghluaiseacht níos leithne chun féiniúlacht na hÉireann a athchruthú.
Mar sin féin, bhí a chaidreamh leis an nGaeilge beagáinín difriúil. Bhí meas mór aige ar an gcultúr Gaelach agus ar an litríocht ársa Ghaelach.
Scríobh sé faoi fhilíocht agus faoi stair luath na hÉireann, agus chreid sé go raibh siad sin fíorthábhachtach don náisiún.
Ach níor scríobh sé sa Ghaeilge féin. Scríobh sé i mBéarla den chuid is mó agus d’úsáid sé aistriúcháin de na téacsanna ársa.
Ciallaíonn sé seo nach raibh sé ina cheannaire ar athbheochan na Gaeilge mar theanga bheo. Bhí daoine eile, cosúil le Dubhghlas de hÍde agus Pádraig Mac Piarais, ag obair go díreach chun an Ghaeilge a chur chun cinn mar theanga labhartha agus scríofa.
Bhí cur chuige O’Grady difriúil. Dhírigh sé ar na scéalta agus ar an gcultúr, seachas ar an teanga féin.
Fós féin, bhí a ról an-tábhachtach ar bhealach eile. Trí mhiotais agus scéalta na hÉireann a dhéanamh coitianta arís, mhúscail sé suim i gcultúr na tíre i gcoitinne.
Thacaigh sé seo leis an Athbheochan Ghaelach níos leithne, a raibh an Ghaeilge ina cuid lárnach di. Thosaigh daoine ag cur suim sa stair agus sa chultúr, agus dá bharr sin, d’éirigh an Ghaeilge níos tábhachtaí dóibh.
Mar sin, cé nach ndearna O’Grady an teanga a chur chun cinn go díreach, chruthaigh sé na coinníollacha a chuidigh lena hathbheochan.
Bhí Standish O’Grady ar dhuine de na pearsana ba thábhachtaí i stair chultúrtha na hÉireann. Thug sé beatha nua do sheanchas agus do mhiotaseolaíocht na tíre agus rinne sé ábhartha arís iad do dhaoine nua-aimseartha.
Spreag sé scríbhneoirí móra agus chuidigh sé leis an Athbheochan Liteartha a mhúnlú. Cé nach raibh sé bainteach go díreach le hathbheochan na Gaeilge, bhí ról lárnach aige i gcur chun cinn chultúr agus fhéiniúlacht na hÉireann.
Mar a d’aithin Yeats, bhí a thionchar domhain agus buan. D’athbheoigh O’Grady samhlaíocht na hÉireann, agus bhí tionchar láidir aige sin ar litríocht agus ar shaol náisiúnta na tíre ina dhiaidh sin.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
