Ba fhear é Healy a raibh cumas as cuimse aige ó thaobh intleachta agus cainte de.
Mar sin féin, ba dhuine conspóideach, deighilte agus, go minic, corr é freisin — duine a d’fhág lorg suntasach ar chúrsaí, ach gan aon chomhdhearcadh soiléir riamh faoina oidhreacht.
Rugadh Healy i mBeanntraí, Contae Chorcaí ar 17 Bealtaine, i dteaghlach náisiúnach a raibh taithí chrua acu ar an mbochtaineacht agus ar iarmhairtí an Ghorta Mhóir.
Cé nach bhfuair sé ach beagán oideachais fhoirmiúil, chuir sé oideachas air féin agus bhain sé amach scileanna a rinne ceann de na polaiteoirí ba chliste dá ghlúin de.
Tháinig sé chun cinn i bpolaitíocht na Breataine mar fhear óg fuinniúil a raibh cumas anailíse agus cumas cainte den chéad scoth aige. Go gairid ina dhiaidh sin, bhí sé ina ghuth láidir ar son leasuithe talún agus ar son chearta na dtionóntaí.
Bhí an “Healy Clause” i reachtaíocht na talún ar cheann dá éachtaí ba thábhachtaí. Thug sé cosaint do fheirmeoirí ar ardú cíosa i leith feabhsuithe a rinne siad féin.
Mar thoradh air sin, bhain sé amach tacaíocht leathan i measc ghnáthdhaoine na hÉireann. Ba léir go raibh sé in ann tionchar a imirt ar pholasaí agus ar reachtaíocht ar bhealach nár éirigh le mórán eile.
Ach fiú agus an moladh sin á thabhairt dó, bhí gné eile dá phearsantacht le sonrú — gné a chuirfeadh as dá chaidrimh pholaitiúla le himeacht ama.
Bhí teanga ghéar, nimhneach ag Healy. Ní hamháin go raibh sé cáinteach, ach bhí sé pearsanta ina chuid ionsaí.
Ní raibh leisce air náire phoiblí a chur ar a chuid comhraic. Go minic, d’ordaítí é a chur amach as Teach na dTeachtaí mar gheall ar a chuid cainte maslaí.
Thug a stíl chainte cáil dó mar fhigiúr láidir polaitiúil, ach rinne sé naimhde dó chomh maith.
Bhí a chaidreamh le Charles Stewart Parnell ar cheann de na samplaí ba shuntasaí den dá thaobh seo dá phearsantacht. Ar dtús, bhí Healy i measc lucht tacaíochta Pharnell. Bhí meas aige ar an gceannaireacht láidir a léirigh sé agus ar a fhís maidir le féinrialtas na hÉireann.
Ach nuair a tháinig scannal pearsanta Pharnell chun cinn i 1890, chas Healy ina aghaidh.
Níor tharla an t-athrú sin go mall ná go discréideach. Ina ionad sin, rinne Healy ionsaí géar poiblí ar Pharnell.
I gceann de na heachtraí ba cháiliúla, chaith sé ráiteas maslach isteach i ndíospóireacht a spreag fearg mhór.
De réir roinnt cuntas, bhí Parnell chomh corraithe sin gur ba bheag nár ionsaigh sé Healy. Léirigh an eachtra sin cé chomh contúirteach agus a d’fhéadfadh Healy a bheith mar fhórsa laistigh dá ghluaiseacht féin.
Dar le go leor náisiúnaithe, chuidigh Healy leis an scoilt a lagaigh gluaiseacht Pharnell go mór. Ní raibh sé freagrach ina aonar, ach ba ghné shuntasach dá bhí ann a stíl ionsaitheach agus a chlaonadh i dtreo achrann.
Ina dhiaidh sin, ba léir go raibh patrún le sonrú ina shaol polaitiúil: tacaíocht láidir ar dtús, agus ina dhiaidh sin, scoilt agus coimhlint.
Ní haon iontas, mar sin, gur tharla an rud céanna ina chaidrimh le comhghleacaithe eile. Tháinig sé salach ar John Redmond agus John Dillon, agus níos déanaí ar Éamon de Valera.
Ba dhuine é nár ghlac go héasca le ceannaireacht aon duine eile ar feadh tréimhse fada. Dar lena lucht cáinte, chuir sé a phearsantacht féin roimh leas an ghluaiseachta náisiúnta go minic.
Le linn na tréimhse réabhlóidí, bhí seasamh Healy níos doiléire fós. Níor thacaigh sé le hÉirí Amach 1916, rud a chuir i gcoinne ghlúin nua na réabhlóidithe é.
Mar sin féin, níor lean sé go hiomlán leis an traidisiún bunreachtúil ach an oiread. Léirigh sé bá áirithe do Shinn Féin agus chuir sé cúnamh dlí ar fáil do dhaoine a bhí gafa leis an ngluaiseacht phoblachtánach.
Bhí sé ró‑choimeádach do chuid de na réabhlóidithe, agus ró‑radacach do chuid de na seanpholaiteoirí. Dá bhrí sin, ní raibh muinín iomlán ag aon taobh as.
B’fhéidir gurb é an casadh ba aistí ina shaol ná a cheapachán mar Ghobernóir‑Ginearálta Shaorstát Éireann i 1922.
Ba é seo ionadaí an Rí i gcóras an tSaorstáit — an nasc bunreachtúil idir Éire agus an Choróin Bhriotanach.
Don chuid is mó de phoblachtánaigh, ba shiombail é seo den chomhréiteach leis an mBreatain.
Agus fós féin, roghnaíodh Healy. Bhí sé le feiceáil ag an dá thaobh mar dhuine a raibh taithí aige agus nach raibh ró‑cheangailte le haon dream amháin.
Bhí ceannairí ar nós Mícheál Ó Coileáin sásta glacadh leis ar chúiseanna praiticiúla. Ní raibh an cinneadh bunaithe ar mhór‑mheas, áfach, ach ar áisiúlacht pholaitiúil.
Ní fhéadfaí, áfach, an stát nua a neartú go hiomlán fad is a bhí ionadaí an rí ina chroílár. Le himeacht ama, laghdaíodh cumhachtaí agus tábhacht an Ghobernóra‑Ghinearálta de réir a chéile.
Faoi cheannaireacht Éamon de Valera agus rialtais eile ina dhiaidh sin, baineadh deireadh céim ar chéim leis an ról.
Bhí an próiseas sin ríthábhachtach i dtreo neamhspleáchas iomlán na tíre. Trí dheireadh a chur leis an oifig a raibh Healy ina ceann uirthi tráth, baineadh an nasc siombalach deiridh leis an gCoróin.
Ba chéim mhór í sin ar an mbealach chuig bunú Phoblacht na hÉireann i 1949.
Ní raibh ról suntasach ag Healy sna forbairtí sin níos déanaí. Faoin am sin, bhí ré nua tagtha, le ceannairí eile i mbun stiúrtha. Bhí a thréimhse féin caite.
Sa deireadh, fágann T. M. Healy oidhreacht chasta agus chonspóideach.
B’fhéidir gurb é an breithiúnas is cothroime ná seo: ba fhear é a raibh an cumas aige rudaí a thógáil lena chuid cainte — ach freisin iad a scrios. D’fhág sé rian ar stair na hÉireann, ach níor luigh sé riamh go hiomlán leis an bhfís náisiúnta a tháinig i réim ina dhiaidh.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
