Tá ceoltóirí agus amhránaithe – óg agus aosta – tar éis ceann dá dtionchair mhóra a chailleadh le bás Dolores Keanse.
Bhí tionchar ollmhór aici ar na bannaí óga atá ag athrú go radacach an chaoi a seinntear ceol Gaeilge agus ceol traidisiúnta; agus cé nach raibh sí ina hamhránaí lasmuigh den phobal traidisiúnta, gan dabht, bhí sí ina reibiliúnach laistigh de.
Beag beann ar an méid a bhí á chanadh ag Dolores d’amhráin thraidisiúnta ar nós Táimse Im Choladh agus Thuas Ag Gort an Chornáin nó d’amhráin níos nua-aimseartha mar Have I Told You Lately le Van Morrison, tagann guth glúine amhránaithe traidisiúnta trasna i ngach nóta.
Is amhlaidh atá toisc gur tógadh í ag a haintíní Rita agus Sarah, a bhí ina n-amhránaithe sean-nóis áitiúla aitheanta agus níor dhearmad sí riamh an méid a d’fhoghlaim sí uathu.
Faoi aois a cúig bliana d’aois, rinne sí a céad taifeadadh nuair a sheinn sí do Radio Éireann i 1958.
Mhínigh Dolores do Hand Me Down ar RTÉ, go luath sna 1980idí, an chaoi a raibh ceoltóirí ar nós Willie Clancy agus daoine eile ina gcuairteoirí rialta ar an teach agus í ag fás aní os.
‘Ní cuimhin liom riamh aon cheann de na hamhráin sin a fhoghlaim ná ag suí síos agus iarracht a dhéanamh iad a fhoghlaim, ach chuala mé iad á gcanadh chomh minic sin, bhí siad i mo cheann an t-am ar fad, ‘ a dúirt sí.
‘D’fhéadfainn formhór de na hamhráin a chanadh le Sarah agus Rita, cinnte iad uile nuair a bhí mé 11 nó 12 bliana d’aois.
Thaistil ceoltóirí go rialta chuig an teach le haghaidh seisiúin, uaireanta ag fanacht ar feadh deireadh seachtaine, uaireanta ar feadh seachtaine.
Thosnaigh Dolores ag obair leis an bhanna traidisiúnta De Dannan i 1975 agus thaifead sí roinnt albam lena fear céile ag an am, John Faulkner, sula ndeachaigh sí i mbun gairme aonair.
Ba é a taifeadadh de Caledonia le Dougie MacLean ceann de na cinn is cáiliúla aici, agus tá sé le cloisteáil ar an albam A Woman’s Heart.
In ainneoin na ndeacrachtaí iomadúla a bhí aici ina saol pearsanta, nó b’fhéidir mar gheall orthu, níl aon amhránaí a raibh meas agus grá chomh mór sin uirthi, as a guth corraitheach agus as a bheith oscailte agus macánta faoina saol agus a streachailte.
Agus í ag caint faoina ceol, níor theip uirthi riamh trácht a dhéanamh ar an traidisiún a thug a guth di agus an dualgas a mhothaigh sí gur cheart don cheol sin leanúint ar aghaidh.
Agus nuair a bhí sí ag caint faoina saol pearsanta, d’fhéadfadh sí a bheith croíbhriste agus macánta.
Dúirt sí le Tommy Tiernan i 2023: ‘Níor chónaigh mé le mo thuismitheoirí. D’fhág mé an áit ag thart ar thrí nó ceithre bliana d’aois. Fuair mo dheirfiúr bás den eitinn (TB) agus b’éigean an chuid eile den teaghlach a chur ar iasacht chuig na col ceathracha go dtí go raibh an teach sábháilte le maireachtáil ann arís agus braithim an t-easnamh sin i gcónaí.’
Stop sí ag taifeadadh agus ag dul ar camchuairt ag deireadh na 1990idí mar gheall ar alcólachas agus dúlagar.
Agus dúirt sí le Tommy freisin go raibh alcól ar cheann de na ‘downs’ dá saol agus mhol sí leis an lucht féachana nach gcuidíonn ólachán le haon duine.
‘Bhí go leor “ups and downs” i mo shaol mar amhránaí, cúpla rud mór. Bhí an t-alcól ar cheann acu. Táim á rá sin leis an lucht féachana anois: Ní chuidíonn sé le haon duine,’ a dúirt sí.
Dúirt sí go bhfuil alcólacht cosúil le droch ‘itch’ a chuireann iontas ort.
‘Bhí mé ag staid inar shíl mé “Ní bheidh mé riamh in ann teacht aniar ar seo. Níl mé chun deireadh a chur leis.” Agus ní raibh mé go dtí gur bhuail mé le cara liom agus labhair sé liom.
‘Laistigh de thart ar leath uair an chloig, áfach, bhí a fhios agam nach raibh alcól ag teastáil uaim a thuilleadh. Bhí sé chomh simplí leis sin.’
Tá go leor ómóis tugtha di thar na blianta, agus go háirithe le cúpla lá anuas.
Cheana féin, dúirt an t-amhránaí agus cumadóir amhrán cáiliúil Meiriceánach, nach maireann, Nanci Griffith go raibh ‘glór aoibhinn’ aici.
‘Tá guth naofa ag Dolores Keane, banríon anama na hÉireann,’ a dúirt Nanci.
Dúirt an fidléir Frankie Gavin le Drivetime de chuid RTÉ: ‘Ba bhean mhórchroíoch agus thar a bheith flaithiúil í.’
Dúirt an tUachtarán Catherine Connolly go raibh Dolores ‘ar dhuine de ghlórtha móra an oileáin seo agus na cruinne.
‘Ní fhágann glór dá leithéid sinn, is amhlaidh a neadaíonn sé san aer agus maireann go deo.’
Thug an Tánaiste Simon Harris ómós di, ag rá go raibh a ceol le cloisteáil go rialta i ngach cistin, teach tábhairne agus halla damhsa sa tír.
Dúirt sé: ‘Bhí guth ag Dolores a d’fhéadfadh teacht go domhain isteach i d’anam. Guth a d’fhéadfadh mothú áthais, ach brón freisin, a iompar i ngach nóta.
‘Bhí Dolores chomh coitianta freisin mar gheall ar a tuiscint don ghreann agus a cineáltais gan sárú, a bhain le saol an oiread sin daoine.
‘Ba ionadaí iontach í ar gach a bhfuil maith faoinár dtraidisiún ceoil Éireannach bródúil. Tá a fhios agam go dtabharfaidh muintir na Gaillimhe, a contae dúchais, ómós mór di, áit ar sheinn sí ceol ag go leor céilí ó aois óg.’
Fuair Dolores, a thosaigh ag canadh ag aois a dó, bás ina codladh sa bhaile i gCathair Loistreáin (Caherlistrane), Co. na Gaillimhe, oíche Domhnaigh. Bhí sí 72 bliain d’aois.
Déanfar saol agus saothar Dolores a cheiliúradh ag a 3pm i dTeach Pobail Chill Chuanna, i mBaile Chláir Dé hAoine agus cuirfear a corp ina dhiaidh sin i Reilig Dhomhnach Pádraig.
Tiocfaidh a teaghlach chuig an eaglais ag 2pm, dóibh siúd ar mian leo comhbhrón a dhéanamh roimh an Aifreann.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
