Cé gur tharraing na comharthaí Gaeilge i mBilbao aird le déanaí, is léiriú teoranta é seo ar láithreacht na Gaeilge sa chathair.
Mar sin féin, insíonn sé rud éigin dúinn faoin gcaoi a bhfeiceann na húdaráis ansin a dteanga féin agus teangacha mionlaigh eile agus léiríonn sé difríochtaí atá ann idir an Ghaeilge agus an Bhascais ó thaobh úsáid, stádas agus beartais de.
Cuireadh na fógraí sin in airde i gcomhthéacs cluichí ceannais rugbaí na hEorpa, nuair a bhí sluaite as Éirinn ag tabhairt faoin gcathair, agus ba mhór an comhartha fáilteachais é ó údaráis áitiúla.
Mar sin féin, ní hé sin le rá nach bhfuil pobal Gaeilge ann i mBilbao — pobal beag ach bríomhar atá fréamhaithe go daingean i saol cultúrtha na cathrach.
Tá an pobal sin lonnaithe go mór mór timpeall ar Chraobh Bilbo de Chonradh na Gaeilge, brainse oifigiúil a thugann cainteoirí agus foghlaimeoirí le chéile ar bhonn rialta.
Bíonn ciorcal comhrá sheachtainiúil á reáchtáil acu, áit a dtagann daoine le chéile chun an teanga a chleachtadh i dtimpeallacht shóisialta neamhfhoirmiúil.
Is minic a bhíonn na cruinnithe seo ar siúl in ionaid chultúrtha ar nós an Kafe Antzokia, áit a mbíonn meascán de cheol, teanga agus comhrá le sonrú.
Ní aon rud as an ngnáth é, dar le lucht na craoibhe, go bhfuil spéis sa Ghaeilge i measc mhuintir na cathrach. Tá Bilbao suite i gcroílár Thír na mBascach, áit a bhfuil an Bhascais (Euskara) ina teanga oifigiúil, in éineacht leis an Spáinnis.
Tá taithí fhada ag muintir na háite ar chaomhnú agus ar chur chun cinn teanga mhionlaigh, rud a chruthaíonn comhluadar fabhrach do theangacha eile ar nós na Gaeilge.
Is córas dátheangach atá i bhfeidhm ar fud na seirbhísí poiblí i mBilbao, agus feictear an Bhascais go rialta ar chomharthaí, ar fhógraí agus i gcumarsáid phoiblí.
Sa chomhthéacs sin, ní aon ionadh é go raibh na húdaráis sásta Gaeilge a chur leis an liosta teangacha ar feadh deireadh seachtaine ar leith, mar chuid de chur chuige ilteangach níos leithne.
Agus b’fhéidir gur féidir leis na húdaráis in Éirinn ceacht nó dhó a fhoghlaim ón gcur chuige Bascach i leith a dteanga féin.
Tá difríochtaí suntasacha idir an Ghaeilge agus an Bhascais ó thaobh úsáid, stádas agus beartais de, agus léiríonn figiúirí oifigiúla le déanaí an bhearna sin go soiléir.
In ainneoin go bhfuil borradh tagtha ar líon na ndaoine a deir go bhfuil cumas éigin acu sa Ghaeilge, léiríonn sonraí ón Daonáireamh 2022 go bhfuil úsáid laethúil na teanga fós íseal.
De réir an Phríomh‑Oifig Staidrimh (CSO), dúirt beagnach 1.87 milliún duine (thart ar 40% den daonra) go raibh siad in ann Gaeilge a labhairt, ach níor labhair ach 71,968 duine í go laethúil lasmuigh den chóras oideachais.
Is ionann sin agus timpeall ar 1.4% den daonra, rud a léiríonn bearna mhór idir inniúlacht agus úsáid.
Sa Ghaeltacht féin, áit a meastar croílár na teanga a bheith lonnaithe, tá imní ann faoi thodhchaí na Gaeilge.
De réir figiúirí an Daonáirimh 2022, ní raibh ach thart ar 20,000 duine ag labhairt na Gaeilge go laethúil sa Ghaeltacht, agus tá laghdú beag tagtha ar an líon sin ó 2016.
Léiríonn taighde eile gur i líon beag ceantar amháin a sháraíonn úsáid laethúil na Gaeilge an tairseach atá riachtanach dá buanú mar theanga phobail.
I gcodarsnacht leis sin, cé gur mionteanga í an Bhascais freisin, tá sí i bhfad níos láidre i saol laethúil Thír na mBascach.
De réir sonraí rialtais ó 2021, tá thart ar 30% den daonra os cionn 16 bliana d’aois in ann an Bhascais a labhairt, agus i measc daoine óga idir 16 agus 24 bliain d’aois, ardaíonn an figiúr sin go beagnach 58%.
Ina theannta sin, úsáideann thart ar 17.5% den daonra an Bhascais chomh minic nó níos minice ná an Spáinnis nó an Fhraincis ina saol laethúil.
Léiríonn na figiúirí seo difríocht ríthábhachtach idir an dá theanga: cé go bhfuil líon mór daoine in Éirinn a deir go bhfuil Gaeilge acu, tá céatadán i bhfad níos airde den phobal Bascach á húsáid go gníomhach.
Tá ról lárnach ag an gcóras oideachais sa scéal seo.
I dTír na mBascach, tá córas tumoideachais dea‑fhorbartha i bhfeidhm le roinnt blianta anuas.
Léiríonn staidéir ar an gcóras sin go bhfuil formhór na ndaltaí ag freastal ar mhúnlaí ina múintear cuid mhór nó gach ábhar trí mheán na Bascais, agus tá os cionn 60% de dhaltaí i scoileanna ina bhfuil an Bhascais mar phríomhtheanga theagaisc.
Cuirtear béim ar an teanga ó aois óg, agus tacaítear le hoideachas múinteoirí agus le hábhair theagaisc trí infheistíocht phoiblí shubstaintiúil.
Ina theannta sin, tá infheistíocht leanúnach déanta ag rialtas réigiúnach na mBascach i gcur chun cinn na teanga, lena n‑áirítear maoiniú do scoileanna, ranganna do dhaoine fásta agus forbairt ábhar digiteach. Tá an teanga le feiceáil go forleathan freisin i seirbhísí poiblí, sna meáin agus san ionad oibre.
Cé go bhfuil tacaíocht institiúideach ag an nGaeilge in Éirinn — lena n‑áirítear stádas oifigiúil agus meáin ar nós TG4 agus RanG— deir roinnt saineolaithe nach bhfuil an nasc céanna idir an teanga agus saol praiticiúil na gnáthdhaoine.
Tá easpa deiseanna chun Gaeilge a úsáid go rialta lasmuigh den chóras oideachais luaite mar cheann de na laigí móra.
Go bunúsach, léiríonn an chomparáid idir an dá theanga nach leor líon na gcainteoirí a mhéadú amháin.
Is é úsáid laethúil agus infheictheacht sa tsochaí a chinntíonn neart teanga. Sa chás sin, tá buntáiste soiléir ag an mBascais faoi láthair — ach deir lucht tacaíochta na Gaeilge go bhfuil na huirlisí ann chun an bhearna sin a dhúnadh, má chuirtear na beartais chearta i bhfeidhm.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
