Ar an 21 Samhain 1887 rugadh Joseph Mary Plunkett, an file, agus réabhlóidí a bhfuil a shaol gearr ina shiombail bhuan íobairt i stair nua aimseartha na hÉireann.
Rugadh i mBaile Átha Cliath é i dteaghlach le go leor naisc, agus cultúrtha, agus d’fhás sé aníos timpeallaithe ag litríocht, mistéireach Caitliceach agus mothú láidir féiniúlachta náisiúnta.
Cé go raibh sé tinn ó óige, lena n-áirítear eitinn (tuberculosis), d’fhorbair sé ina scríbhneoir le fís agus déine shuntasach. Chumasc a shaol ealaín, creideamh agus polaitíocht ar bhealach a thug áit uathúil dó i measc cheannairí Éirí Amach na Cásca 1916.
Taispeánann filíocht Plunkett a charachtar: dáiríre, spioradálta, rómánsach agus tiomanta go dian d’Éirinn.
I gceann dá dhánta is mó aithne, scríobh sé: ‘I see His blood upon the rose / And in the stars the glory of His eyes,’ ag léiriú an Caitliceach mistéireach a mhúnlaigh a dhearcadh.
In áiteanna eile dúirt sé: ‘Ós rud é go bhfuil grá agam d’Éire, táim sásta bás a fháil.’
Ní raibh filíocht agus tírghrá scartha riamh ina shaol; bhí siad fite fuaite le chéile i gcreideamh go raibh scéal na hÉireann ag teastáil ó áilleacht agus ó fhuil le hathnuachan.
Tháinig sé isteach i gciorcail náisiúnacha sna fichidí luatha agus chuaigh leis na hÓglaigh, áit ar tugadh aitheantas dá scileanna eagraíochta agus dá intleacht.
Cé go raibh sé tinn go minic, fiú sa leaba, bhí ról lárnach aige i bpleanáil an Éirí Amach. Thaisteal sé go rúnda go dtí an Ghearmáin i 1915 ag lorg cabhrach, agus d’oibrigh sé go dlúth le Pádraig Mac Piarais, Seán Mac Diarmada agus na ceannairí eile ar straitéis an éirí amach.
Bhí sláinte Plunkett chomh dona sna seachtainí roimh na Cásca go ndearnadh obráid air cúpla lá roimh an troid, ach d’áitigh sé ar a áit a ghlacadh sa GPO.
Bhí a ról ní hamháin siombalach. D’oibrigh sé mar straitéisí míleata, ag dearadh leagan amach na suímh i mBaile Átha Cliath agus ag tabhairt comhairle ar chumarsáid agus gluaiseachtaí.
Cé gur theip ar an Éirí Amach a spriocanna láithreach a bhaint amach, dheimhnigh a rannpháirtíocht – déanta i bpian uafásach agus le feasacht iomlán ar na rioscaí – a stádas mar cheannaire cróga.
Shínigh sé Forógra na Poblachta mar dhuine de na seachtar sínitheoir, gníomh a dheimhnigh a chinniúint.
Is dócha gurb é an chaibidil dheireanach dá shaol a ghabh samhlaíocht na nÉireannach is mó, go háirithe tríd an bhailéad ‘Grace.’
Insíonn an t-amhrán scéal brónach a phósta le Grace Gifford i bPríosún Chill Mhaighneann cúpla uair an chloig roimh a fhorghníomhú.
Tá ‘Grace’ anois ina chaoin nua aimseartha, ag insint conas a phós an lánúin faoi sholas coinnle sa séipéal, faoi gharda trom, le nóiméid amháin le labhairt agus le guí sular thugadh Plunkett ar shiúl.
Bhí na fíor eachtraí chomh corraitheach céanna. D’fhan Grace Gifford, ealaíontóir agus náisiúnaí í féin, ar feadh uaireanta fad is a bhí moill ag na húdaráis. Nuair a tugadh cead, mhalartaigh sí agus Plunkett a gcuid gealltanas sa séipéal dorcha, ag tuiscint go raibh ach scaradh agus bás rompu.
Tar éis comhrá gairid trí bharraí a chill, tugadh í ar shiúl. Cuireadh Joseph Mary Plunkett chun báis le scuad lámhaigh ar 4 Bealtaine 1916, fós ag téarnamh ón obráid agus fós ag caitheamh an fháinne a chuir Grace ar a mhéar.
Maireann oidhreacht Plunkett ar bhealaí éagsúla: ina dhánta, a bhfuil siad fós i measc na léirithe is fileata ar náisiúnachas Éireannach; ina ról mar fhísí an Éirí Amach; agus i gcuimhne mhairbhleach a ghnímh deiridh grá.
Cé gur gearr a shaol, leanann sé de bheith ina shiombail den chumasc ealaíne, creidimh agus tírghrá a mhúnlaigh an ghlúin réabhlóideach.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
