Is baictéir is cúis le formhór na gcásanna ailse bhoilg. Is víreas is cúis le tromlach na n-ailsí ceirbheacsacha (cervical), chomh maith le roinnt ailsí giniúna (genital) agus béil.
Agus is féidir ailse ae (liver cancer) a bheith mar thoradh ar ionfhabhtuithe víreasacha áirithe.
Is ionann ionfhabhtuithe (infections) mar seo agus 13% de na cásanna ailse go léir ar fud an domhain, de réir tuarascála nua a d’fhoilsigh an Cumann Meiriceánach um Thaighde Ailse (American Association for Cancer Research) Dé Céadaoin.
Ach tá vacsaíní agus cógais (medications) éifeachtacha ann chun na hionfhabhtuithe seo a chosc agus a chóireáil, agus is féidir iad a bhrath go luath trí scagadh (screening).
Dúirt an Dr Michael Pignone, ollamh le leigheas i Duke School of Medicine agus ball den choiste stiúrtha a rinne maoirsiú ar an tuarascáil seo, go bhfuil dul chun cinn déanta maidir le cosc a chur ar na ceithre ionfhabhtú seo. Agus sin cúis amháin chun aird a tharraingt orthu.
Tá níos mó ná 200 cineál den víreas HPV (papilloma daonna) ann, lena n-áirítear dosaen a mhéadaíonn go suntasach an baol ailse cheirbheacsach, giniúna agus béil.
Glanfaidh formhór na ndaoine atá ionfhabhtaithe le HPV é ina n-aonar. Ach forbróidh thart ar 10% de na mná a bhfuil ionfhabhtú HPV orthu sa cheirbheacs ionfhabhtú leanúnach.
Beidh an chuid is mó de dhaoine atá gníomhach go gnéasach ionfhabhtaithe le seo uair amháin ar a laghad ina saol.
Is féidir le húsáid coiscíní (condoms) cosaint a thabhairt ar ionfhabhtú le HPV, cé nach bhfuil sé go hiomlán. Tugann vacsaíniú an chosaint is láidre.
Má dhéantar vacsaíniú ar dhuine óg, laghdaítear an riosca go zero.
Molann na hIonaid um Rialú agus Cosc ar Ghalair sna Stáit Aontaithe dhá nó trí dháileog den vacsaín HPV ag tosú thart ar 11 nó 12 bliana d’aois agus suas go dtí 26 bliana d’aois. D’fhéadfadh go roghnódh roinnt daoine fásta an vacsaín a fháil freisin.
2,3. Heipitíteas B agus C
Is éard is cúis leis an ailse mar gheall ar na víris seo ná athlasadh (inflamation) i gcealla ae (liver cells), a dúirt an Dr Sunyoung Lee, oinceolaí leighis gastraistéigeach ag Ionad Ailse MD Anderson i dTexas.
Mar thoradh ar athlasadh cruthaítear fíochán scar (scar tissue) san ae, ar a dtugtar cirrhosis, atá ina fhachtóir láidir ar riosca don ailse.
I gcásanna áirithe, is féidir le heipitíteas B ailse a chur faoi deara go díreach trí chealla ae sláintiúla a athrú, a dúirt an Dr Lee.
Is féidir heipitíteas B agus C a tharchur (transmitted) trí theagmháil le fuil, seamhan nó sreabhán coirp eile.
Is féidir le dochtúirí an dá ionfhabhtú a bhrath le tástálacha fola.
Tá vacsaín an-éifeachtach ann i gcoinne heipitíteas B.
Níl aon vacsaín ann do heipitíteas C, ach is féidir le cógais heipitíteas C a leigheas, a dúirt an Dr Lee.
Ach is minic a théann othair gan chóireáil ar feadh na mblianta.
4. H. pylori
Tá ionfhabhtuithe H. pylori an-choitianta: Iompraíonn thart ar leath de dhaonra an domhain na baictéir. Ach ní dhéanfaidh ach 1% go 3% díobh ailse a fhorbairt.
Níl na heolaithe go hiomlán cinnte cén fáth go bhfuil sé sin, nó conas is cúis leis na baictéir ailse i ndáiríre, a dúirt Nina Salama, leas-uachtarán sinsearach oideachais ag Ionad Ailse Fred Hutch a rinne staidéar ar H. pylori.
Faightear na baictéir i seile (saliva), an plaic ar fhiacla agus feces.
Is é an bealach is fearr chun scaipeadh H. pylori laistigh de theaghlaigh a chosc ná gan uirlisí bia, spéaclaí óil agus scuaba fiacla a roinnt, nuair is féidir, a dúirt an Dr Salama.
Má nightear lámha go maith le galúnach agus uisce ar feadh 20 soicind ar a laghad roimh bhia nó ithe, chomh maith le tar éis an seomra folctha a úsáid, maróidh sé é.
Déileálann dochtúirí le hionfhabhtuithe H. pylori le antaibheathaigh agus is minic a fhorordaíonn siad drugaí a laghdaíonn aigéad agus a chosnaíonn líneáil an bholg, a dúirt sí.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
