Is fadhb í cur amú bia dúinn ar fad mar gheall ar an dochar a dhéanann sí don timpeallacht – agus don airgead i bpócaí teaghlaigh.
Tá sé freagrach as 10% de na hastaíochtaí gás ceaptha teasa ar fud an domhain. In Éirinn, cuireann sé suas le 3.6 milliún tona de CO₂ san atmaisféar.
Tá sé costasach dúinn go pearsanta freisin, mar go gcaillimid airgead ar bhia a chaitear amach.
Mar sin, tá laghdú ar chur amú bia ar cheann de na bealaí is fearr chun dul i ngleic leis an athrú aeráide agus chun a chinntiú go mbeidh go leor bia ag gach duine.
Le bheith cothrom, tá céimeanna áirithe glactha ag an Rialtas, agus tá siad tiomanta cur amú bia a laghdú go leath faoin mbliain 2030.
I 2021, glacadh le leasuithe ar An Bille um Laghdú Dramhaíola, a chuimsíonn bearta chun an fhadhb a mhaolú.
Tá sé anois mídhleathach d’ollmhargaí bia atá fós oiriúnach le hithe a chaitheamh amach, agus ní mór do ghnólachtaí cur amú bia a scaradh amach lena bhailiú.
Spreagann an dlí seo miondíoltóirí le níos lú bia a chur amú trí é a bhronnadh ar charthanais, a múiríniú(compost), nó a thabhairt d’fheirmeacha.
Ach fós féin, tá rudaí ag dul in olcas. I 2023, cruthaíodh 835,000 tona de chur amú bia in Éirinn – méadú ar 750,000 tona i 2022.
Ciallaíonn sé sin gur chaith gach duine, ar an meán, 162 kg de bhia amach – níos mó ná meán an Aontais Eorpaigh atá 132 kg.
Seo iad na príomhfhoinsí faoi in Éirinn in 2023:
· Déantúsaíocht & Próiseáil: 305,000 tona (37%)
· Teaghlaigh: 221,000 tona (26%)
· Bialanna & Seirbhísí Bia: 175,000 tona (21%)
· Miondíol & Dáileadh: 84,000 tona (10%)
· Táirgeadh Bunscoile: 50,000 tona (6%)
Tá an costas eacnamaíoch ard freisin: cosnaíonn cur amú bia thart ar €700 in aghaidh an teaghlaigh sa bhliain, agus cailleann gnólachtaí os cionn €300 milliún gach bliain.
Tá tíortha mar an tSlóivéin, an Chróit agus an Ungáir chun tosaigh san Aontas Eorpach maidir leis seo.
Tá an méid is ísle in aghaidh an duine sa tSlóivéin, agus tá straitéis náisiúnta an-éifeachtach acu.
Tá sé éigeantach ann do ghnólachtaí móra tuairisciú a dhéanamh ar a gcur amú bia. Tá feachtais phoiblí agus cláir scoile acu, agus tugtar dreasachtaí cánach do bhronntanais bia.
Tá córas láidir ag an gCróit do bhronnadh bia agus comhoibriú le bainc bhia.
Úsáideann siad ardáin áitiúla chun bia a athdháileadh ó mhiondíoltóirí agus ó thionscal na fáilte. Déantar infheistíocht i bhfeasacht phoiblí agus tionscadail phobail.
San Ungáir, oibríonn clár náisiúnta tarrthála bia trí Chumann Bainc Bia na hUngáire.
Tá rialacha dian acu maidir le lipéadú agus athdháileadh bia, agus tá laghduithe soiléire feicthe acu ar chur amú bia i siopaí agus i dtithe.
Is iad na cúiseanna atá leis an rath ná spriocanna soiléire a bhaineann le Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe an AE, comhoibriú idir earnálacha éagsúla, oideachas poiblí, agus dreasachtaí don bhronnadh bia chomh maith le pionóis ar chur amú.
Tá an Rialtas in Éirinn tiomanta cur amú bia a laghdú go leath faoi 2030, ag teacht le Sprioc 12.3 de na Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe de chuid na NA – ach cad atá á dhéanamh i ndáiríre chun é sin a bhaint amach?
Tá an Treochlár Náisiúnta um Chosc Cur Amú Bia (2023–2025) dírithe ar laghdú 50% faoin mbliain 2030, le béim ar thomhas agus tuairisciú níos fearr.
Tá gealltanas deonach ann do ghnólachtaí maidir le seo a thomhas, a laghdú agus a thuairisciú. Tá an Bille um Laghdú Dramhaíola, feachtais fheasachta (awareness campaings) poiblí agus tionscadail a athúsáideann bia breise.
Ach níl ach ceithre bliana go leith fágtha go dtí 2030, agus tá 835,000 tona de chur amú bia in Éirinn. Tá go leor le déanamh fós más mian linn an sprioc a bhaint amach.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
