Ba é Tom Clarke cnámh droma chiúin Éirí Amach na Cásca 1916, fear a raibh a lasair réabhlóideach ar lasadh le blianta fada sular scaoileadh na chéad urchair ar Luan Cásca.
Cé gur sheas sé i measc ceannairí níos óige a raibh aitheantas níos mó acu go poiblí, ba é Clarke, ar go leor bealaí, an fear a bhí i gcroílár an éirí amach – figiúr a léirigh íobairt, smacht agus tiomantas dochloíte do shaoirse na hÉireann.
Ba é Thomas J. Clarke an duine ba lú seans ann a bheith ina laoch Poblachtach Éireannach. Rugadh é ar 11 Márta 1858, i Milford-on-Sea i Sasana agus cé gur Éireannaigh a mháthair agus a athair, bhí a athair, James, ina sháirsint in Arm na Breataine freisin.
D’fhóin an Sáirsint Clarke d’Impireacht na Breataine ar dtús san Afraic Theas agus ansin i nDún Geanainn (Dungannon), Contae Thír Eoghain, áit ar tógadh Tom.
Chuaigh Tom isteach san IRB agus rinneadh Finín (Fenian) de ag aois 20. Ghlac sé páirt i gcathanna in aghaidh an RIC agus gabhadh é ina dhiaidh sin sa Bhreatain le dinamít ina sheilbh, tar éis dó a bheith feallta (betrayed). Sa Bhreatain d’úsáid sé an t-ainm cleite ‘Henry Wilson’.
Chaith sé 15 bliana cráite agus brúidiúla i bpríosúin éagsúla sa Bhreatain, tréimhse a d’fhág créachta fisiciúla air agus amhras mór air faoi fhealltóirí (informers).
Creidtear gurbh é an rabhadh seo ceann de na cúiseanna le rath an IRB eagrú Éirí Amach 1916 a choinneáil faoi rún.
Le linn dó a bheith sa phríosún, rinneadh poiblíocht ar an gcaoi a gcaitear le Poblachtánaigh a bhí á gcoinneáil agus bhí feachtais ann chun é a scaoileadh saor.
Go híorónta, ba é John Redmond duine de na daoine a labhair amach faoin gcaoi a raibh neart fisiciúil Clarke ag dul in olcas sa phríosún agus faoin gcaoi a raibh a ‘spiorad cróga’ á choinneáil beo.
Rinneadh ceannaire ar Pháirtí an Rialtais Dúchais de Redmond, a thit as a chéile tar éis rath Éirí Amach 1916.
Bhrisfeadh an coimeád sin go leor, ach chruthaigh sé cruach inmheánach do Clarke a tháinig chun cinn mar dhuine de na figiúirí ba dhiongbháilte sa ghluaiseacht.
Nuair a scaoileadh saor Clarke sa deireadh, bhí sé ina fhear níos laige go fisiciúil, ach chomh diongbháilte agus a bhí sé riamh Poblacht a bhuachan d’Éirinn.
Nuair a d’fhill sé ar Éirinn sa deireadh, ní hamháin údarás na taithí a bhí aige ach bhí meáchan morálta duine a thug cuid dá shaol don chúis cheana féin aige.
Óna shiopa tobac i mBaile Átha Cliath, earcaigh sé fir níos óige ar nós Seán Mac Diarmada agus Pádraig Mac Piarais agus ghlac sé páirt sa pholaitíocht fhorásach (progressive).
Thug sé tacaíocht don bhfeachtas ar son cearta vótála na mban agus bhí sé ar dhuine de na daoine a dúirt gur cheart é sin a bheith i bhforógra 1916.
Thug sé tacaíocht do na hoibrithe freisin le linn frithdhúnadh (lockout) cháiliúil Bhaile Átha Cliath i 1913, d’eagraigh sé bailiúcháin do na hoibrithe agus dá dteaghlaigh agus chuir sé cosc ar an Irish Independent, nuachtán William Martin Murphy, óna shiopa.
I measc réabhlóidithe níos óige san IRB, ba mheantóir é; i measc a chomhghleacaithe, ba cheannaire iontaofa é. Bhí a thionchar ciúin ach soiléir, ag treorú na gluaiseachta trí shampla.
Bheadh a chomhpháirtíocht le Seán Mac Diarmada ar cheann de na comhghuaillíochtaí is tábhachtaí laistigh den cheannaireacht réabhlóideach.
Le chéile, chabhraigh siad le Comhairle Mhíleata an IRB a threorú, an grúpa a phleanáil an tÉirí Amach sa deireadh.
Cé gur fearr le go leor staraithe scríobh faoi stíl óráidíochta níos drámatúla Phádraig Mac Piarais, bhí tionchar níos doimhne ag Clarke, tionchar a bhí fréamhaithe i dtaithí na híobairte, an éirí amach agus na misnigh.
Ar feadh a shaoil, dhiúltaigh Clarke seasamh d’oifig pholaitiúil, sheachain sé róil phoiblí agus le linn an Éirí Amach, ní raibh suim aige i gcéim mhíleata.
Cé gur duine de na príomhcheannairí a bhí ann agus gurbh é ceannasaí gníomhach in Ard-Oifig an Phoist (GPO) é le linn Sheachtain na Cásca, ba iad daoine ar nós Séamas Ó Conghaile agus Pádraig Mac Piarais a tháinig níos mó cáile orthu níos déanaí.
Chuaigh sé isteach sa chath agus é lán le heolas ar an toradh dóchúil, ach bhí sé cinnte go raibh gá le gníomh siombalach chun spiorad náisiúnta nua a spreagadh.
Mar chéad sínitheoir Forógra na Poblachta, seasann a ainm ag barr an doiciméid a chabhraigh le hÉirinn nua-aimseartha a shainiú – ní hamháin mar gheall ar stádas, ach toisc gur léirigh a shaol leanúnachas an streachailt phoblachtaigh.
Ba é Clarke duine de na chéad cheannairí a cuireadh chun báis tar éis an Éirí Amach, ar an 3 Bealtaine 1916.
Mar sin féin, tar éis a ghabhála, bhí eagla ar Clarke go gcuirfí ar ais chuig an bpríosún é, áit inar fhulaing sé an chruálacht, agus mar sin dúirt sé go raibh áthas air go raibh sé le cur chun báis.
Ach roimhe sin, rinne údaráis mhíleata na Breataine iarracht eile Tom Clarke a náiriú as a cur ina gcoinne. Nuair a gabhadh é, ag aois 58, baineadh a chuid éadaí de, cuireadh i láthair daoine eile é agus rinneadh magadh faoi.
Agus iad ag iarraidh náire a chur ar cheann de cheannairí an Éirí Amach i gcoinne a n-impiriúlachais, níor chuir siad ach náire orthu féin, ar ndóigh, agus cáineadh a gcruálacht in Éirinn, sa Bhreatain agus ar fud an domhain.
Do go leor, ba ionann Clarke agus glúin níos sine réabhlóidithe a réitigh a n-íobairtí an bealach do na rudaí a tharla i 1916. Ba dheireadh caibidle amháin de throid na hÉireann ar son saoirse agus tús caibidle eile a bhí i gceist lena chur chun báis.
Déantar iniúchadh ar a shaol, agus an cosán a threoraigh chuig Ard-Oifig an Phoist é, sa tsraith fhaisnéise TG4 1916 Seachtar na Cásca, atá ar fáil ar Sheinnteoir TG4, a rianaíonn scéalta na seachtar sínitheoirí a mhúnlaigh ceann de na cuimhneacháin cinniúnacha i stair na hÉireann.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
