Is beag duine a bhí chomh tábhachtach don teanga agus atá Dubhghlas de hÍde, a rugadh ar an 17 Eanáir 1860 – sin 166 bliain ó shin.
Tá cáil ar de hÍde anois mar dhuine de phríomhbhunaitheoirí Chonradh na Gaeilge, atá, níos mó ná aon ghrúpa eile, ag leanúint leis an gcuid sin dá oidhreacht.
Ba é an chéad Uachtarán ar Éirinn é, arna cheapadh ag Éamon de Valera, agus mar Phrotastúnach agus mar bhall den uasaicme a bhí i gceannas ar Éirinn faoi riail na Breataine, ba ról tábhachtach é sin dó féin agus d’Éirinn.
Mar sin féin, tá i bhfad níos mó i gceist le de hÍde.
Ba léachtóir cliste agus mealltach é, a d’inis scéalta grinn agus a chuirfeadh a theachtaireacht i gcrích dá mhic léinn, a thabharfadh ‘Dougie’ air. Bhí cáil air fiú as a bheith páirteach i gcathanna liathróidí sneachta leo.
B’athair é a thaitin leis spraoi a bheith aige lena iníonacha, fiú ag scríobh cártaí poist greannmhara chucu nuair a bhí sé as baile.
Agus in ainneoin na gcroiméal (moustache) cáiliúil agus na héadaí uachtarach a chaith sé, bhí de hÍde chomh sásta céanna ag comhrá le gnáthdhaoine Éireannacha agus le Meiriceánaigh Dhúchasacha, ar a thurais fhada i gCeanada, agus a bhí sé ag ithe dinnéir sa Teach Bán leis an Uachtarán Theodore Roosevelt.
Mar sin féin, ní raibh aon rud ab fhearr leis ná a bheith ag argóint agus ag comhrá go dtí na huaireanta beaga ar maidin lena chairde díograiseacha, agus é ag ól méideanna móra fíona.
De réir gach tuairisce, ba craic iontach é ‘Dougie’!
Bhí sé ina Ollamh clúiteach le Nua-Ghaeilge i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath ó 1909 go 1932, agus thaitin sé leis cóisir a dhéanamh le daoine cáiliúla na linne ar nós W.B. Yeats agus Lady Gregory.
Ba Phrotastúnach den uasaicme é a d’fhoghlaim a chuid Gaeilge ó na hoibrithe áitiúla i dTigh Baoithín (Tibohine), Co. Ros Comáin, agus bhí sé in ann déileáil le pé rud a bhí os a chomhair. D’athródh sé a chuid éadaí fiú chun a chinntiú go meascfadh sé isteach mar dhuine den slua.
Thug de hÍde léachtaí i gcéin agus i gcéin, lena n-áirítear i New Brunswick, Ceanada, áit ar bhailigh sé scéalta ó na Meiriceánaigh Dhúchasacha.
Mar sin féin, bhí sé an-eolach ar nádúr piúratánach go leor de na daoine timpeall air ag an am, in Éirinn agus thar lear, agus mar sin nuair a scríobh sé a dhírbheathaisnéis ‘Mo Thuras go hAmerice’ a foilsíodh i 1937, d’fhág sé ar lár na scéalta iomadúla faoi shóisialú agus faoi ól fíona agus “senanigans” eile, ina theach i dTeach Ratra, Co. Ros Comáin.
Fear an-phraiticiúil a bhí de hÍde freisin agus ar a chamchuairt Mheiriceánach i 1905/06 do Chonradh Gaeilge, thar ocht mí, thug sé cuairt ar 50 cathair agus 12 champas ollscoile, agus bhailigh sé $50,000 (beagnach $2 mhilliún in airgead an lae inniu) do gheilleagar na hÉireann.
Ní raibh a iníonacha Nuala agus Úna ach 10 mbliana agus ocht mbliana d’aois nuair a d’imigh a dtuismitheoirí go Meiriceá Thuaidh ar feadh beagnach ocht mí. Sheol sé cártaí poist greannmhara chucu ar nós pictiúr de ostrais (ostrich) leis an gceannteideal: ‘Nach deas an capall é seo’.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
