Tagann ainm an Dúin ó Dhún Lethglaise, ‘dún na taoibh uaine’, an t-ainm bunaidh ar Dhún Pádraig (Downpatrick), baile an chontae.
Le céadta bliain, bhí áit speisialta ag An Dún i stair na hÉireann. Ón 2ú haois ar aghaidh, ba é croílár ríocht ársa Ulaid é, faoi rialú na nDál Fiatach, a bhunaigh a suíochán i nDún Pádraig.
Bhí an ríshliocht seo le feiceáil go suntasach i Sraith Uladh finscéalach, ag tabhairt neamhbhásmhaireachta do laochra ar nós Cú Chulainn.
Bhí gníomhaíocht luath-Chríostaí sa cheantar freisin: tháinig Naomh Pádraig go Sabhall (Saul) sa bhliain 432 AD, cheiliúir sé an chéad Aifreann Éireannach, agus deirtear go bhfuil sé curtha in Ardeaglais an Dúin.
Sa bhliain 1177, ghabh an ridire Angla-Normannach John de Courcy an réigiún, ag tógáil caisleáin agus mainistreacha.
Ach choinnigh an Dún fréamhacha láidre Éireannacha, agus an Ghaeilge i réim go dtí an 17ú haois, go háirithe sa deisceart.
Le linn na gcéadta bliain ina dhiaidh sin, tháinig an Béarla in áit na Gaeilge de réir a chéile chuig An Dún, ag fágáil ainmneacha áite, sloinnte, agus cuimhní cinn tíre ar scéalta Gaelacha cosúil le ‘Boirche’ an píobaire agus ‘Domhanghort’ an díthreabhach ina ndiaidh.
Tá tírdhreach Chontae an Dúin lán d’oidhreacht. Macallaíonn suímh ársa cosúil le Cromleach Lag an Eanaigh (Legananny Dolmen) agus Ciorcal Cloiche Bhaile Nua deasghnátha Neoiliteacha.
Tá túir Normannacha scaipthe ar na cnoic, agus tugann fothracha mainistreacha cosúil le Mainistir na hInse agus Ardeaglais an Dúin fianaise ar chreideamh meánaoiseach.
Seasann Beanna Boirche, atá neamhbhásmhar in amhrán, mar fhianaise ar fhinscéalta agus ar an saol fíor araon, agus Cloch an Chloich Mhóir ceangailte le scéalta faoin bhfathach Fionn Mac Cumhaill.
I ré nua-aimseartha, tá cultúr traidisiúnta Chontae an Dúin fós beo. Bíonn ceol agus scéalaíocht na hÉireann ag fás i dtithe tábhairne sráidbhaile, agus coinníonn seisiúin tíre i Ros Treabhair agus An Pointe (Warrenpoint) oidhreacht na hÉireann beo.
Faightear oidhreacht na Gaeilge sa chontae i logainmneacha ar fud na hArda, Beanna Boiche, agus Leath Cathail, ag meabhrú dúinn cultúr dúchasach a bhí forleathan tráth.
Ó thaobh cultúir de, fuair an Dún an leasainm ‘Tír Mhúrna’ agus tá cáil air as a thionscal línéadaigh Éireannach — go háirithe timpeall Dhroichead na Ban agus Lios na gCearrbhach, áit a gcaomhnaíonn Ionad Línéadaigh na hÉireann an cheird seo.
Bhí sé uathúil freisin le linn Phlandáil Uladh sa 17ú haois, áit a raibh lonnaitheoirí Albanacha den chuid is mó ina gcónaí ann sular bunaíodh plandálacha foirmiúla.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
