Tá taom scaoill bunaithe ar uafás tobann. Cé go gceaptar go minic gur rud meabhrach amháin atá iontu, is meascán iad i ndáiríre de chomharthaí intinne agus coirp. Líontar an inchinn le faitíos, freagraíonn an corp go láidir, agus is minic go mbíonn sé deacair an taithí a thuiscint.
Cad is taom scaoill ann?
Is éard atá ann ná teacht tobann ar eagla mhór, difriúil ó imní ghnách a thagann de réir a chéile.
Bíonn croí ag preabadh go tapa, easpa anála, mothú sna géaga, crith, masmas, nó teannas sa chliabhrach.
Bíonn cuid acu te agus fliuch le hallas, cuid eile ag crith nó ag mothú fuachta.
Go meabhrach, bíonn daoine ag ceapadh go bhfuil siad ag cailleadh smachta, ag fáil taom croí, nó fiú ag fáil bháis.
Ní bhíonn na comharthaí céanna ag gach duine. Uaireanta bíonn cúpla comhartha. De ghnáth, sroicheann siad buaicphointe laistigh de dheich nóiméad agus maireann siad níos lú ná leathuaire, cé go bhféadfadh iarsmaí fanacht níos faide.
Is féidir go mbeidh an taithí scanrúil. Tar éis taom scaoill, forbraíonn daoine eagla roimh áiteanna nó gníomhaíochtaí a bhaineann leis an taithí — mar shampla dul suas staighre, dul isteach i siopa, nó fiú bia áirithe a ithe.
Má tharlaíonn sé go minic gan choinne, d’fhéadfadh neamhord scaoll a bheith ann, rud a chuireann isteach ar ghnáthshaol. Bíonn idir 2% agus 4% de dhaoine buailte leis, agus d’fhéadfadh agorafóibe teacht orthu freisin — eagla mhór roimh áiteanna poiblí nó plódaithe.
Cad is cúis le taom scaoill?
Is féidir le go leor rudaí ceann a spreagadh: strus, brú airgeadais, nó caint phoiblí. Uaireanta, tagann siad gan rabhadh ar bith.
Nuair a tharlaíonn taom scaoill, bíonn córas néaróg an sa chorp ag obair to crua — an freagra ‘troid nó teitheadh (fight or flight)’.
Scaoiltear aidréanailín agus ceimiceáin eile, rud a ardaíonn ráta croí, leathnaíonn na mac imrisc (pupils), agus méadaíonn allas. De ghnáth, cuireann córas an suaimhneas stop leis an bhfreagra seo, ach má bhíonn moill air, fanann an corp i staid airdeallach.
Tugann taighde le fios go bhféadfadh taom scaoill teacht ó mhíthuiscint idir an choirtéis réamhfhrontal (prefrontal cortex), a rialaíonn réasún, agus an amygdala, a láimhseálann mothúcháin. Nuair a bhíonn an t-iarmhéid seo as riocht, bíonn na mothúcháin róghníomhach agus bíonn brú ar an réasún, rud a chruthaíonn snáithe eagla.
Cé a fhaigheann iad?
Is féidir le duine ar bith ceann a fháil, ach tá siad níos coitianta i measc déagóirí agus daoine ina bhfichidí. Laghdaíonn an seans le haois, agus má tá tú os cionn 45 gan cheann a bheith agat, tá seans íseal go dtiocfaidh ceann ort níos déanaí.
Tá an seans faoi dhó ag mná ná fir ceann a fháil, cé nach bhfuil na cúiseanna soiléir go fóill.
Conas taom scaoill a mhaolú?
Má tharlaíonn pian sa chliabhrach nó easpa anála den chéad uair, tá sé tábhachtach dul chuig dochtúir le haon fhadhb chroí a chur as an áireamh. Má aithníonn tú na comharthaí ó thaithí roimhe seo, seo roinnt bealaí le cabhrú leat:
• Labhair leat féin: Meabhraigh duit féin go bhfuil an taom scaoill scanrúil ach sealadach.
• Glaoigh ar dhuine muiníneach: Cabhraíonn comhrá le cara nó ball teaghlaigh leat tú féin a chur ar do shuaimhneas.
• Comhaireamh dathanna timpeall ort: Cabhraíonn sé le d’intinn a chur ar seachrán.
• Úsáid rud fuar: Coinnigh ciúb oighir nó cuir éadach fliuch fuar ar do chaol láimhe.
• Déan análú domhain: Análaigh ó do bholg seachas ó do chliabhrach chun an córas néaróg a mhaolú.
Conas iad a chosc sa todhchaí?
Má tharlaíonn sé go minic, is féidir le teiripe cabhrú go mór leat. Múineann teiripe iompraíochta cognaíocha do dhaoine conas dul i ngleic leis na mothúcháin agus na smaointe a bhaineann leis, agus cabhraíonn sé le patrúin smaointe a athrú.
Is féidir le cógais, go háirithe frithdhúlagráin mar SSRIs, comharthaí a rialú freisin.
Cé go mbíonn taom scaoill scanrúil agus suaiteach, tá siad soláimhsithe. Le teiripe, athruithe stíl maireachtála, agus uaireanta cógais, is féidir le daoine laghdú a chur ar a a mhinicíocht agus a déine, agus smacht a fháil ar a saol laethúil arís.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
