I mbaile Mauch Chunk, i Pennsylvania, a raibh dubh ó na mianaigh ghuail, ar 21 Meitheamh 1977, tugadh ceathrar fear Éireannach de chuid na Molly Maguires óna gcealla i ngeimhle (shackles) le crochadh.
Tugadh Alexander Campbell, John Donohue, Michael Doyle, agus Edward Kelly chuig croch (gallows), a tógadh go speisialta do cheathrar, tar éis dóibh a bheith ciontaithe i ndúnmharú, i gcoirloscadh (arson) agus as bagairtí a dhéanamh.
Chinn cúirteanna an ama go raibh siad ciontach, ach ceaptar anois gurbh iad an córas ceartais agus úinéirí na mianach a rinne an fhíorchoir.
Ba chuid de na Molly Maguires an ceathrar fear seo, grúpa rúnda a bunaíodh as éadóchas mianadóirí inimirceacha Éireannacha.
Theith na fir seo ón ngorta in Éirinn ach tháinig siad go dtí na mianaigh Mheiriceá, áit a raibh an t-aer tiubh le deannach guail agus cruálacht.
Bhí cónaí orthu i mbotháin, a bpáistí cosnochta sa gheimhreadh, a mná céile ag scríobadh béilí le chéile ó bhrioscaí.
Bhí gach rud faoi úinéireacht na gcuideachtaí mianadóireachta – na tithe, na siopaí, fiú an dlí.
Bhí an pá íseal, na huaireanta oibre gan teorainn, agus gortuithe coitianta. Dá bhfaigheadh fear bás sna mianaigh, chuirfí a theaghlach as an áit faoi luí na gréine.
Bhí Campbell, fear tí tábhairne le teanga ghéar agus tuiscint níos géire ar an gceartas, clúiteach as labhairt amach.
Bhí Doyle agus Donohue, beirt mhianadóir, tar éis an iomarca cairde a fheiceáil brúite faoi charraig nó ag fáil bháis den ocras.
Bhí Kelly, an duine ab óige, a chuaigh isteach sna Molly Maguires tar éis dó féachaint ar a athair ag fáil bháis de bharr scamhóg dhubh, ag casacht fola i gceirt.
Cuireadh foréigean, chomh maith le sabaitéireacht, bagairtí agus fiú dúnmharú i leith bhaill na Molly Maguires, ach ó shin i leith chreid go leor go raibh na cúisimh seo áibhéileach, nó gur chum ionadaithe ó na barúin chumhachtacha guail iad.
Chuir gníomhaireacht bleachtaireachta Pinkerton spiaire ina measc, agus le fianaise tanaí agus giúiréithe claonta, bhí na trialacha gasta agus brúidiúil. Dúirt an ceathrar fear go raibh siad neamhchiontach go dtí an deireadh.
Agus iad ina seasamh ar an gcroich, de réir dealraimh, dúirt Campbell gur bhrúigh sé lorg láimhe dath láibe ar bhalla a chillín, ag dearbhú, “Ní scriosfar an marc sin choíche.”
Agus níor scriosadh riamh é.
Ní scéal báis amháin atá ina scéal, ach scéal dúshlán. Níor throid siad ar son glóire, ach ar son dínite — ar son an chirt chun maireachtáil agus oibriú gan eagla.
B’fhéidir gur bhásaigh na Mollies an Déardaoin Dubh sin, ach lean a spiorad ar aghaidh i ngach líne picéad agus halla ceardchumainn ina dhiaidh sin.
Chuidigh scéal na Mollies le léiriú a dhéanamh ar na coinníollacha brúidiúla a bhí roimh oibrithe tionsclaíocha agus an gá atá le cearta saothair eagraithe.
Faoi dheireadh, bhí daoine feargach faoi thriail agus bású na Molly Maguires mar gheall ar úsáid bleachtairí príobháideacha (cosúil leis na Pinkertons), cúirteanna claonta agus pianbhreitheanna géara.
Bhí an córas dlí a ionramháil chun easaontú a chur faoi chois. Tharraing sé seo aird náisiúnta ar chruachás na mianadóirí agus an gá a bhí le hathchóiriú.
Léiríodh na Mollies ar dtús mar radacaigh fhoréigneacha, ach ina dhiaidh sin rinne staraithe athmheasúnú orthu mar íospartaigh.
Le himeacht ama, chuidigh scéal na Molly Maguires, agus an éagóir a bhí orthu, le coinníollacha níos fearr a thabhairt do dhaoine oibre agus dá dteaghlaigh.
Ciontaíodh go leor ball ní as foréigean, ach as comhcheilg chun dúnmharú a dhéanamh nó as a bheith ina gcúlpháirtí i ndiaidh an fhíric. Bhí na cúisimh seo bunaithe go minic ar fhianaise imthoisceach (circumstantial evidence) agus ar fhianaise bleachtaire aonair de chuid Pinkerton, James McParlan, a chuaigh isteach sa ghrúpa.
D’úsáid James McParlan, as Ard Mhacha, an t-ainm James McKenna agus chuaigh sé isteach sa ghrúpa chun spiaireacht a dhéanamh orthu.
Creideann go leor staraithe anois go raibh lochtanna móra sna trialacha, le giúiréithe claonta, fianaise amhrasach, agus coimhlintí leasa—amhail uachtarán na cuideachta guail ag feidhmiú mar ionchúisitheoir.
Sa bhliain 1979, tugadh maithiúnas iarbháis do John Kehoe, duine de na fir a cuireadh chun báis, ag admháil éagóir na dtrialacha.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
