Tá áit speisialta ag bainne i saol na hÉireann le fada an lá. Cuirimid inár tae é, doirimid thar ár leite é, déanaimid im de agus onnmhairímid na billiúin euro de ar fud an domhain.
De réir ár dtomhaltas in aghaidh an duine (per capita consumption), táimid i measc na ndaoine is mó a ólann bainne ar domhan, ag breis is 310kg in aghaidh an duine gach bliain. Maidir le go leor againn, ní bia amháin atá i ndéiríocht – is oidhreacht, féiniúlacht agus bealach maireachtála í.
Ach de réir mar a fhorbraíonn comhráite faoi shláinte, inbhuanaitheacht agus rogha aiste bia, is cóir a fhiafraí: an é déiríocht an príomhbhia folláin a chreideamar i gcónaí a bheith ann?
An bhfuil bainne chomh cothaitheach (nutritious) agus a deirtear linn?
Tá sé ag éirí níos deacra an moladh go bhfuil ‘bainne de dhíth’ ar dhaoine a chosaint. Léiríonn taighde cothaithe nua-aimseartha go bhfuil go leor de na cothaithigh a cheanglaímid le déiríocht – cailciam, vitimín B12, próitéin – ar fáil go héasca in aistí bia éagsúla, cothromaithe.
Is é fírinne an scéil go bhfuil sláinte chnámh foirfe láidir ag go leor tíortha a bhfuil tomhaltas déiríochta i bhfad níos ísle acu.
Tá nósanna bainne na hÉireann féin fós láidir – le 105 lítear bainne úr á n-ól in aghaidh an duine gach bliain – ach ní chiallaíonn an tóir sin go bhfuil sé riachtanach ó thaobh na bitheolaíochta de. Is rogha í an déiríocht, ní oibleagáid.
Bainne ar bheagán saile (low-fat) nó lánbhainne (whole milk): An bhfuil ceann amháin níos fearr ná an ceann eile?
Le blianta fada anuas, mhol teachtaireachtaí sláinte phoiblí déiríocht ar bheagán saile mar an rogha is fearr.
Ach léiríonn athbhreithnithe ar fud na hEorpa nach bhfuil aon fhianaise chomhsheasmhach ann go bhfuil táirgí ar bheagán saile níos fearr do shláinte an chroí ná táirgí coibhéiseacha saille iomlána.
Soláthraíonn an dá cheann cothaithigh chomhchosúla; is iad na calraí an fhíordhifríocht.
Go praiticiúil, roghnaíonn daoine bunaithe ar bhlas, inacmhainneacht agus nós. Le próiseálaithe Éireannacha ag táirgeadh thart ar 5 bhilliún lítear bainne i 2023, níl aon ghanntanas roghanna ag tomhaltóirí – agus níl aon chúis chothaitheach acu le mothú ciontach as lánsaille a roghnú.
Bainne plandaí: Margadh atá ag fás ach an bhfuil sé níos fearr dúinn?
Tá tuiscint cruthaithe ag ardú deochanna coirce, almóinn agus pónaire soighe go bhfuil bainne plandaí níos sláintiúla nó níos ‘nua-aimseartha’ ná bainne bó.
Ach tá éagsúlacht mhór sna táirgí seo: tá cuid acu daingnithe agus cothaitheach, tá cuid eile lán de shiúcraí breise agus íseal i bpróitéin.
In Éirinn, leanann díolachán miondíola déiríochta agus roghanna malartacha ag fás, agus aistí bia athraitheacha agus imní faoi ailléirgí, inbhuanaitheacht agus leas ainmhithe mar thacaíocht acu.
Mar sin féin, tá earnáil déiríochta na hÉireann fós ina cumhacht mhór, ag onnmhairiú chuig breis agus 140 tír agus ag giniúint €6.42 billiún i 2023. Tá roghanna malartacha ag cur leis an tírdhreach déiríochta, ní ag cur ina áit.
Má tá éadulangach ar lachtós (lactose intolerant) ort, an gcaithfidh tú gach táirge déiríochta a sheachaint?
Síleann go leor daoine go gciallódh éadulaingt lachtóis éirí as déiríocht go hiomlán. Ní hamhlaidh atá sé. Ligeann cáiseanna crua, iógart agus bainne saor ó lachtós don chuid is mó daoine leanúint ar aghaidh ag ithe déiríochta gan míchompord.
Tá an tionscal tar éis oiriúnú go tapa: tá táirgí saor ó lachtós caighdeánach anois ar sheilfeanna na hÉireann.
Bainne amh: An riosca dúinn é atá á chur chun cinn mar thraidisiún sláintiúil?
Áitíonn daoine áirithe go bhfuil bainne amh, neamhphaistéartha níos nádúrtha agus níos cothaitheach. Deir an fhianaise a mhalairt.
Is íosta an caillteanas cothaitheach ó phaistéaradh, agus tá na buntáistí sábháilteachta ollmhór. I gcóras ina bhfuil Éire bhródúil as inrianaitheacht (traceability) agus caighdeáin bia, is geall gan ghá é bainne amh a roghnú.
Earnáil déiríochta na hÉireann ag uair na cinniúna (at a crossroads)
Is cuid láidir agus thábhachtach den gheilleagar í tionscal déiríochta na hÉireann ach is earnáil atá faoi bhrú í freisin. Thit soláthar bainne 4.1% in 2023, an chéad laghdú ó ardaíodh cuótaí.
Tá feirmeoirí os comhair costais níos airde, srianta comhshaoil agus laghdú ar tháirgeadh bainne – agus 688 táirgeoir ag fágáil Slabhra Soláthair Bainne Úr le deich mbliana anuas. Ach tá comharthaí téarnaimh ann.
D’ardaigh iontógáil bainne intíre ó Eanáir go Deireadh Fómhair 2025 5.7% i gcomparáid le 2024. Tá an t-éileamh ar dhéiríocht na hÉireann fós láidir sa bhaile agus thar lear.
Is é an dúshlán anois ná rialacháin chomhshaoil, luaineachtaí margaidh agus ionchais athraitheacha tomhaltóirí a nascleanúint gan na pobail thuaithe a bhraitheann ar fheirmeoireacht déiríochta a lagú.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
