Tá taomanna croí fós ar cheann de na héigeandálaí leighis is práinní atá roimh dhaoine in Éirinn agus ar fud an domhain.
Cé go bhfuil feabhas tagtha ar rátaí marthanais le blianta beaga anuas, léiríonn na huimhreacha gur bagairt mhór fós é galar cardashoithíoch – ceann a éilíonn feasacht phoiblí, gníomh tapa, agus cosc comhsheasmhach.
Gach bliain in Éirinn, faigheann níos mó ná 9,000 duine bás ó ghalar cardashoithíoch, rud a fhágann gurb é ceann de na príomhchúiseanna báis sa tír é.
Laistigh den chatagóir níos leithne sin, leanann taomanna croí ag bualadh go tobann, gan rabhadh ar bith.
Léiríonn sonraí iniúchta náisiúnta freisin gurbh é an chéad chomhartha de ghalar cardashoithíoch bunúsach i 75% de na daoine a raibh taom croí acu idir 2017 agus 2020, rud a léiríonn cé chomh ciúin is féidir le galair croí forbairt.
Ar leithligh, cuireann an chomparáid idirnáisiúnta is déanaí líon na mbásanna cardashoithíoch in Éirinn i 2021 ag 8,293, le ráta mortlaíochta caighdeánaithe de réir aoise de 98 in aghaidh gach 100,000 duine.
Ar fud an domhain, tá scála na faidhbe níos géire fós. Thuairiscigh an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte gur bhásaigh 19.8 milliún duine de bharr galair chardashoithíoch i 2022, rud a fhágann gurb iad an phríomhchúis bháis ar fud an domhain.
Tá thart ar 85% de na básanna sin mar gheall ar thaomanna croí agus strócanna, agus tarlaíonn an chuid is mó díobh i dtíortha ísealioncaim agus meánioncaim.
Conas a tharlaíonn taomanna croí
Tarlaíonn taom croí nuair a bhíonn sreabhadh fola (blood flow) chuig matán (muscle) an chroí blocáilte nó laghdaithe go suntasach. De ghnáth is é carnadh taiscí sailleacha (fatty deposits) taobh istigh de na hartairí corónacha is cúis leis seo.
Nuair a phléascann na taiscí (deposits) seo, is féidir téachtán (clot) a fhoirmiú go tobann, ag stopadh sreabhadh fola agus ag baint ocsaigine as matán an chroí. Mura nglantar an bac go tapa, is féidir damáiste buan a dhéanamh don chuid den chroí atá buailte.
Tuiscint a fháil ar na hairíonna
Samhlaíonn go leor daoine taomanna croí mar imeachtaí drámatúla, ach is féidir leis na hairíonna a bheith caolchúiseach. Is é an comhartha is coitianta ná pian nó míchompord cliabhraigh (chest), a thuairiscítear go minic mar bhrú, teannas nó lánúlacht (fullness).
Is féidir leis an bpian scaipeadh chuig an ngiall (jaw), an muineál, an droim nó na hairm freisin, agus d’fhéadfadh sé go mbraithfeadh sé cosúil le brú seachas pian ghéar.
Is féidir le giorra anála tarlú ag an am céanna le hairíonna cliabhrach, ach is féidir leis teacht chun cinn leis féin freisin. Bíonn masmas (nausea), allas, meadhrán (dizziness), nó tuirse neamhghnách ag daoine áirithe.
Uaireanta meastar gur fadhbanna nach bhfuil chomh tromchúiseach iad na comharthaí seo, ach is féidir le hairíonna taom croí a bheith éagsúil go mór, agus forbraíonn go leor acu de réir a chéile.
Bíonn cuid shuntasach de na taomanna croí ‘ciúin’, ag táirgeadh hairíonna íosta nó neamhshonraíocha. Léiríonn staidéar sna Stáit Aontaithe, mar shampla, go dtarlaíonn thart ar cheann as gach cúig thaom croí gan an duine a thuiscint go bhfuil sé acu, agus aimsítear an damáiste níos déanaí le linn tástálacha leighis.
Riosca a laghdú in Éirinn
Léiríonn taighde gur féidir 80% de na taomanna croí agus strócanna a chosc, den chuid is mó trí athruithe ar stíl maireachtála agus trí iad a aimsiú go luath.
In Éirinn, is ábhar imní fós rátaí ardbhrú fola, otracht (obesity), caitheamh tobac agus neamhghníomhaíocht fhisiciúil. Nascann sonraí idirnáisiúnta aiste bia mífholláin, úsáid tobac, easpa aclaíochta, an iomarca alcóil a ól agus truailliú aeir le riosca cardashoithíoch méadaithe freisin.
Tá ról ríthábhachtach ag seiceálacha rialta brú fola, monatóireacht colaistéaróil, scor den chaitheamh tobac, aiste bia atá go maith do do chroí, gníomhaíocht choirp chun riosca a laghdú.
Tá sé chomh ríthábhachtach céanna comharthaí a aithint go luath agus glaoch ar sheirbhísí éigeandála láithreach, toisc go bhfeabhsaíonn cóireáil thapa marthanacht agus téarnamh go mór ualach leanúnach an ghalair chardashoithíoch a laghdú.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
