Tarlaíonn taom croí nuair a bhíonn cosc nó laghdú mór ar shreabhadh fola chuig cuid den chroí. Mura bhfaigheann tú cóir leighis láithreach, tosaíonn an matán croí ag fáil bháis — agus méadaíonn gach nóiméad moille an baol dochar buan nó báis.
Is cúis mhór báis fós í galar croí in Éirinn agus ar fud an domhain. De réir figiúirí de chuid Foras Croí na hÉireann (foilsithe i Samhain 2023), fuair timpeall 8,753 duine bás ó ghalair chroí agus imshruthaithe in Éirinn i 2021 — thart ar cheathrú de na básanna go léir.
Ar fud an domhain, meastar ag Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (WHO) go bhfaigheann breis is 18 milliún duine bás gach bliain ó ghalair chroí, agus beidh thart ar 85% de na básanna sin mar gheall ar thaomanna croí agus strócanna. Nuashonraíodh na staitisticí seo i Meitheamh 2024.
Cé go bhfuil rátaí marthanais ag feabhsú mar gheall ar chóireáil níos sciobtha agus níos fearr, tá na saineolaithe fós buartha faoi na huimhreacha. Deir saineolaithe go mbíonn moill fós ag go leor othar ag aithint na gcomharthaí nó ag lorg cabhrach.
Is é an comhartha is coitianta ná pian nó teannas i lár an chliabhraigh. Déanann an cairdeolaí Dr Jim Crowley cur síos air mar ‘bhrú nó tromlach nach n-imíonn’.
Uaireanta ceapann daoine gur díleá é, ach is minic go mbíonn pian croí cosúil le brú nó lánú.
‘Má mhaireann sé níos mó ná cúpla nóiméad, nó má thagann sé agus imíonn sé, tá sé fíorthábhachtach glaoch ar sheirbhísí éigeandála,’ a dúirt Dr Crowley.
Is féidir leis an bpian scaipeadh ón gcliabhrach. Féadfaidh sé dul suas go dtí an muineál nó an smig, nó síos go dtí lámh amháin — is minice an lámh chlé. Tuairiscíonn daoine áirithe míchompord sa droim uachtarach nó sna guaillí.
Deir dochtúirí nach mbíonn pian sa chliabhrach i gcónaí le taom croí, go háirithe i measc ban agus daoine scothaosta.
Nuair a bhíonn damáiste déanta don chroí agus nach féidir leis pumpáil i gceart, bailíonn leacht sna scamhóga, rud a fhágann gearranáil.
‘Is féidir leis tarlú go tobann, fiú agus tú i do shuí,’ a dúirt an cairdeolaí Dr Niamh Maher ó Ospidéal Ollscoile na Gaillimhe.
I measc na gcomharthaí eile tá tuirse gan míniú, allas, meadhrán nó masmas.
Uaireanta bíonn taom croí ‘ciúin’ — le comharthaí éadroma nó deacair a aithint. Measann an HSE go dtarlaíonn suas le haon cheann as cúig taom croí in Éirinn gan a bheith tugtha faoi deara go dtí go léiríonn tástálacha damáiste don chroí.
Is é cóir leighis tapa an difríocht idir leigheas agus dochar buan. Dúirt Dr Maher: ‘Gach nóiméad a chailleann tú, is féidir le níos mó fíocháin (tissue) croí bás a fháil.’
Is é glaoch ar otharcharr an rogha is sábháilte agus is sciobtha, mar is féidir leis an bhfoireann chóir leighis a thosú láithreach.
Tá rochtain ar chúram croí sciobtha tar éis torthaí a fheabhsú go mór in Éirinn. Léirigh staidéar foilsithe i 2024 go bhfuil ráta marthanais taom croí náisiúnta feabhsaithe os cionn 60% ó thús na 2000í, den chuid is mó mar gheall ar sheirbhísí angioplasty 24 uair an chloig.
Má thugann tú faoi deara brú tobann sa chliabhrach, pian ag scaipeadh, gearranáil, nó tuirse neamhghnách — glac leis gur taom croí atá ann. Stop pé rud atá á dhéanamh agat, glaoigh ar sheirbhísí éigeandála, agus fan go dtiocfaidh cabhair.
Deir saineolaithe ná thiomáin tú féin chuig an ospidéal.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
