Tá mic léinn tríú leibhéal ar fud na hÉireann ag streachailt le bliain acadúil dheacair de bharr costais mhéadaitheacha agus géarchéim lóistín atá ag dul in olcas.
Chomh maith leis sin tá aistarraingt tacaíochtaí airgeadais tábhachtacha ag cur brú méadaitheach ar dhaoine óga agus ar a dteaghlaigh.
Is í an cheist is práinní ná dearcadh an Rialtais i leith laghdú €1,000 na bliana seo caite ar tháillí a athdhéanamh.
Chuir an gearradh sealadach, a tugadh isteach mar chuid de phacáiste costas maireachtála, an ranníocaíocht mac léinn síos go €2,000.
Ach i mbliana agus sna blianta amach romhainn, beidh súil ag mic léinn an €3,000 iomlán a íoc arís, mura gcoinníonn an Rialtas an laghdú.
Tá freagairt fheargach tugtha ag aontais na mac léinn ar sin.
Dúirt Aontas na Mac Léinn in Éirinn (USI) go mbeadh gluaiseacht den sórt sin ina ‘chéim siar’ agus thug siad rabhadh go bhféadfadh sé níos mó mac léinn a chur ar athló nó oideachas a lorg thar lear.
‘Táimid ag feiceáil mic léinn atá sínte go dtí an teorainn cheana féin,’ a dúirt Uachtarán USI, Chris Clifford. ‘Cuirfidh an cinneadh seo go leor daoine thar an imeall.’
Tá cáineadh déanta ag páirtithe an fhreasúra ar an Rialtas freisin. Tá laghdú buan ar tháillí agus méadú ar infheistíocht i dtacaíochtaí do mhic léinn á éileamh ag Sinn Féin agus ag an Lucht Oibre araon.
Ach níl sna táillí ach cuid den fhadhb.
Dúirt airí rialtais go laghdóidh siad costas an oideachais tríú leibhéal sa chéad Bhuiséad eile, ach faoi láthair tá costais níos airde os comhair na mac léinn.
Chomh maith leis sin, tá ganntanas lóistín inacmhainne do mhic léinn tar éis leibhéil ghéarchéime a bhaint amach.
Tá na mílte mac léinn ag streachailt le háit chónaithe a aimsiú, agus go leor acu á n-éigean i dturas fada, i dtithe róphlódaithe, nó i socruithe mí-oiriúnacha i dteach cónaithe.
Deir an USI go bhfuil ganntanas de 30,000 leaba mac léinn ar a laghad ar fud na tíre.
Tá siad ag iarraidh clár tógála faoi stiúir an stáit chun an bhearna a réiteach agus cosaintí dlíthiúla níos láidre a thabhairt do mhic léinn atá ina gcónaí i dtithe príobháideacha.
Faoi láthair, níl aon chearta tionóntachta ag na mic léinn atá i dtithe cónaithe, rud a fhágann go bhfuil siad i mbaol díbeartha agus drochchoinníollacha.
‘Tá mic léinn á bpraghsáil amach as an oideachas,’ a dúirt Clifford. ‘Teastaíonn gníomh práinneach uainn chun níos mó lóistín a thógáil agus mic léinn a chosaint ar shaothrú.’
Dóibh siúd atá ag taisteal chuig an gcoláiste, is ábhar imní mór eile iad costais iompair. Tá roinnt mac léinn ag caitheamh os cionn €500 in aghaidh na míosa díreach chun dul chuig léachtaí.
Tá an USI ag éileamh iompar poiblí saor in aisce do gach mac léinn anois, ag argóint go laghdódh sé an brú airgeadais agus go bhfeabhsódh sé rochtain ar oideachas.
Meastar go gcosnóidh scéim den sórt sin thart ar €200 milliún in aghaidh na bliana – figiúr a deir siad atá measartha i gcomparáid leis na buntáistí fadtéarmacha a bhaineann le lucht saothair níos oilte.
‘Bheadh iompar saor in aisce ina athrú mór,’ a dúirt Clifford. ‘Ní hamháin go bhfuil sé faoi airgead a shábháil – baineann sé le saoirse a thabhairt do mhic léinn díriú ar a gcuid staidéir gan strus airgeadais leanúnach.’
De réir mar a thagann Buiséad 2025, tá grúpaí mac léinn ag cur brú ar an Rialtas. Tá siad ag iarraidh:
• Laghdú €1,500 ar tháillí mac léinn i mbliana.
• Plean fadtéarmach chun táillí a dhíothú go hiomlán.
• Infheistíocht mhór i gcóiríocht mac léinn agus i seirbhísí sláinte mheabhrach.
Áitíonn siad nach bhfuil an córas reatha inbhuanaithe, go háirithe do mhic léinn ó chúlraí ísealioncaim.
‘Ba chóir go mbeadh an t-oideachas ina cheart, ní ina phribhléid,’ a dúirt Clifford. ‘Teastaíonn córas uainn a thacaíonn le mic léinn, ní ceann a phionósaíonn iad as iarracht a dhéanamh todhchaí níos fearr a thógáil.’
Leis na mílte mac léinn ag filleadh ar champas an mhí seo, tá brú ar an Rialtas.
Ní fios fós an dtabharfaidh Buiséad 2026 athrú mór isteach.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
