Breis is ceathrú céad bliain tar éis teacht isteach Comhaontú Aoine an Chéasta tá an Ghaeilge fós ar cheann de na samplaí is soiléire den tslí ar ligeadh i ndearmad na gealltanais a tugadh mar chuid den phróiseas síochána ó thuaidh den teorainn.
D’aithin an Comhaontú an Ghaeilge mar cheart dlisteanach agus ghabh rialtas na Breataine orthu féin an teanga a chur chun cinn agus a húsáid sa saol poiblí a spreagadh go gníomhach.
Mar sin féin, theip ar an gComhaontú cearta teanga a bhunú a chuirfí i bhfeidhm, rud a d’fhág go mbeadh an cur i bhfeidhm faoi réir dea-thoil pholaitiúil.
Lig an laige struchtúrach sin do rialtais éagsúla de chuid na Breataine, mar aon le hionadaithe aontachtacha i bhFeidhmeannas Thuaisceart Éireann, moill a chur ar na hoibleagáidí sin, iad a chaolú, nó neamhaird iomlán a thabhairt orthu, cé gur daingníodh iad le reifreann i 1998.
I gcás go leor cainteoirí Gaeilge, mhúscail na blianta tosaigh i ndiaidh an Chomhaontaithe mothú géar feallta.
Cé gur bunaíodh Foras na Gaeilge, comhlacht uile-oileáin, sa bhliain 1999, níor tháinig formhór na ngealltanas praiticiúil — seirbhísí poiblí, comhionannas san oideachas, agus cosaint reachtaíochta — i gcrích.
D’fhan i bhfeidhm Acht Riaracháin an Cheartais (Teanga), 1737, a tugadh isteach faoi na Péindlíthe agus a chuir cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó thuaidh den teorainn.
Léirigh sé seo go soiléir nach raibh mórán athraithe tagtha, in ainneoin na ngealltanas a thug rialtas Westminster le Comhaontú Aoine an Chéasta.
Thug anailís acadúil níos déanaí le fios gur thug an Comhaontú ‘aitheantas siombalach gan tacaíocht dhlíthiúil’, rud a d’fhág neamhionannas struchtúrach slán.
Ceapadh go raibh Comhaontú Chill Rímhinn (St Andrews Agreement) 2006 chun an teip sin a leigheas. Áiríodh ann gealltanas ó rialtas na Breataine Acht Gaeilge a thabhairt isteach agus straitéis reachtúil don Ghaeilge a ghlacadh.
Sáraíodh an dá ghealltanas sin. Chuaigh blianta thart gan reachtaíocht ná straitéis ar bith, rud a spreag Conradh na Gaeilge chun caingean dlí a thionscnamh i gcoinne an stáit.
I 2017, agus arís i 2022, rialaigh an Ard‑Chúirt go raibh Feidhmeannas Thuaisceart Éireann ag feidhmiú go mídhleathach trí theip a dhéanamh ar straitéis Ghaeilge a ghlacadh.
Dúirt an Breitheamh Scoffield nach bhféadfadh an Feidhmeannas éalú óna oibleagáidí dlíthiúla trí locht a chur ar dhaoine eile, agus chinn sé gur theip orthu gníomhú laistigh d’achar ama réasúnta.
Faoin am sin, bhí frustrachas i measc phobal na Gaeilge tar éis briseadh amach go poiblí. Léirigh teacht chun cinn An Dream Dearg agus na slógaí ollmhóra faoin mana ‘Dearg le Fearg’ aistriú ó bhrú ciúin go gníomhaíochas bunaithe ar chearta.
Shiúil na mílte i mBéal Feirste i 2017 agus arís i 2022, ag éileamh reachtaíochta, aitheantais agus dínite.
Ag labhairt dó ag ceann de na slógaí sin, dúirt Uachtarán Chonradh na Gaeilge, Ciarán Mac Giolla Bhéin: ‘Ní bhaineann sé seo le cóir speisialta; baineann sé le comhionannas. Tá deireadh leis an mhoill anois.’
Tar éis thitim na n‑institiúidí i Stormont, d’ardaigh Comhaontú ‘New Decade, New Approach’, i 2020, ionchais arís, agus reachtaíocht chuimsitheach teanga agus coimisinéirí teanga á ngealladh.
Mar sin féin, tháinig stop leis an dul chun cinn go dtí gur idirghabháil rialtas Westminster, rud a d’fhág Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022.
Cé gur aithin an tAcht an Ghaeilge go hoifigiúil mar theanga oifigiúil sa Tuaisceart agus gur bunaíodh An Coimisinéir Gaeilge dá bharr, bhí an cur i bhfeidhm scaipthe agus mall.
Níor cuireadh forálacha ríthábhachtacha — lena n‑áirítear aisghairm an cosc cúirte ó 1737 — i bhfeidhm go dtí anuraidh, rud a spreag tuilleadh agóidí agus brú dlíthiúil.
Nuair a cuireadh deireadh leis an gcosc sin sa deireadh, rinne Conradh na Gaeilge cur síos air mar rud ‘thar a bheith stairiúil’, ach ag an am céanna mar mheabhrúchán lom ar an gcaoi ar fágadh cainteoirí Gaeilge ar an imeall’.
Thug Mac Giolla Bhéin faoi deara go raibh coscanna dá leithéid bainte sa Bhreatain Bheag agus in Albain sa naoú haois déag, agus gur cuireadh iallach ar chainteoirí Gaeilge fanacht beagnach trí chéad bliain leis an toradh céanna.
Fiú anois féin, níl aon cheart ginearálta ann gnó oifigiúil a dhéanamh le comhlachtaí poiblí trí mheán na Gaeilge; tá easpa maoinithe ar oideachas trí mheán na Gaeilge cé go bhfuil an t-éileamh ard ann; agus tá normalú na Gaeilge sa saol sibhialta fós ina ábhar conspóide.
Dá bhrí sin, ní scéal dul chun cinn atá i stair na Gaeilge ó 1998 i leith, ach scéal comhaontaithe drogallaigh a baineadh amach trí agóid, trí chásanna cúirte, agus trí mharthanacht leanúnach.
Tháinig beagnach gach dul chun cinn suntasach i bhfad rómhall agus tar éis brú dian poiblí.
Is léir anois go mbeidh gá leis an mbrú céanna amach anseo — ar an dá thaobh den teorainn.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
