De réir an traidisiúin, tagann an t-ainm ‘Baile Átha Luain (Athlone)’ ó fhear darbh ainm Luain a threoraigh taistealaithe trasna na Sionainne ag áit trasnaithe nádúrtha, sé sin áth (ford).
Bhí an t-áth ríthábhachtach mar bhí Loch Rí ó thuaidh agus ní raibh an abhainn ar idirthuras ó dheas go dtí Cluain Mhic Nóis, rud a rinne go raibh Baile Átha Luain mar gheata lárnach idir oirthear agus iarthar na hÉireann.
Mar sin, d’fhéadfá a rá go raibh an t-ádh ar muintir Bhaile Átha Luain ón tús!
Taispeánann fionnachtana seandálaíochta gur úsáideadh an t-áth ó Ré na Cré Umha, agus léiríonn iarsmaí luath Chríostaí go raibh mainistir ann.
Thóg Tairrdelbach Ua Conchobair, Rí Chonnacht, droichead adhmaid le daingean cosanta i 1129. Thart ar 1150 bhunaigh manaigh prióireacht Cluniac, agus faoi 1239 bhí na Proinsiasaigh socraithe ann.
Thuig na hAngla Normannaigh luach straitéiseach Átha Luain. I 1210, thóg Easpag John de Gray caisleán cloiche agus droichead do Rí Seán, ag cur in áit na struchtúr adhmaid.
D’éirigh Baile Átha Luain ina bhaile daingnithe le geataí agus bastúin faoin 16ú haois. D’fheidhmigh an caisleán mar lárionad riaracháin agus d’fhorbair sé ina dhaingne stíl Napóilean níos déanaí.
Bhí Baile Átha Luain lárnach i gcogaí na hÉireann.
Le linn Chogaí Chomhdhála na hÉireann (1641–1653), bhí sé faoi Rialú Comhdhála go dtí gur ghabh Charles Coote é i 1650. Le linn Cogadh na gCoimisinéirí, d’fhulaing Baile Átha Luain dhá léigear.
I 1690, chuir Coirnéal Richard Grace an t-ionsaí ar chúl. Bliain ina dhiaidh sin, tháinig Ginearál Godert de Ginkell le 18,000 saighdiúir.
Tar éis deich lá de bhombardú agus trasnú cróga ar an abhainn, thit Baile Átha Luain ar 30 Meitheamh 1691, rud a d’oscail an bealach go Cath Eachroim (Battle of Aughrim).
Bhí an léigear seo ar cheann de na cinn ba thromchúisí i stair na hÉireann, le breis is 12,000 piléar canóin caite.
I rith na 18ú agus 19ú haoiseanna bhí téarnamh agus fás. Sa 1840idí cuireadh loic agus coraí leis, rud a rinne an tSionainn inseolta.
Tháinig iarnróid go luath ina dhiaidh sin, ag iompú Bhaile Átha Luain ina lárionad iompair. D’fhás tionscal, go háirithe muilte olann a thug obair do na céadta, agus neartaigh Barracks Custume a ról míleata.
Sa lá atá inniu ann, meascann Baile Átha Luain oidhreacht agus saol nua aimseartha. Tá Caisleán Átha Luain ina mhúsaem a insíonn a scéal drámatúil.
Taitníonn cuairteoirí le Sean’s Bar, a deirtear gurb é an teach tábhairne is sine in Éirinn, agus ionaid chultúrtha cosúil leis an Ghailearaí Luan (Luan Gallary).
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
