Nuair a chuir Cormac Ó hEadhra ‘Cormac ag a Cúig’ i láthair ar Raidió na Gaeltachta, d’inis sé scéal nochtach uair amháin, agus é ag clúdach ceist na ngardaí agus na Gaeilge. Dúirt sé gur fhiafraigh sé de Gharda a bhí ina chara leis cad a cheapfadh sé dá stopfadh sé duine agus dá n-iarrfaidís air labhairt leis i nGaeilge.
D’fhreagair an Garda: ‘Shílfinn go raibh siad san IRA.’
Tá súil agam go bhfuil feabhas tagtha ar chúrsaí ó shin, agus is cinnte go bhfuil an naimhdeas dá dteanga féin a bhí ag go leor státseirbhíseach imithe.
Mar sin féin, tá an easpa seirbhíse ceart fós ina fhadhb agus tá ceist mhór ann faoi cé chomh tiomanta is atá siad i gceanncheathrú na nGardaí seirbhís cheart a sholáthar i nGaeilge – agus ní hamháin i gceantair Ghaeltachta.
Tá feabhas áirithe tagtha ar líon na ngardaí i gceantair Ghaeltachta a bhfuil líofacht sa Ghaeilge acu. Mar sin féin, tá an dul chun cinn sin teoranta agus níl An Garda Síochána fós ag comhlíonadh a ndualgas reachtúil i leith cainteoirí Gaeilge faoi roinnt Achtanna.
Ag an am céanna, tá titim shuntasach tagtha ar an líon gardaí atá ag obair ar sheirbhísí tosaigh. Tá tionchar faoi leith ag an laghdú sin ar cheantair thuaithe, agus is iad sin na ceantair ina bhfuil formhór na Gaeltachtaí suite.
De réir tuarascála le déanaí san Irish Independent, tá beagnach 600 garda tosaigh níos lú anois ná mar a bhí sé bliana ó shin. Thit líon na ngardaí atá lonnaithe i stáisiúin ar fud na tíre ó 12,373 in 2020 go 11,789 i mí na Nollag, laghdú 584 san iomlán.
Cé go bhfuil méadú tagtha ar líon na ngardaí i roinnt stáisiún, go háirithe i gceantair uirbeacha mhóra ar nós Bhaile Átha Cliath, tá laghdú suntasach feicthe i go leor ceantar tuaithe.
Ós rud é go bhfuil formhór na Gaeltachtaí suite i gceantair thuaithe, bíonn na ceantair sin buailte go mór ag an easpa acmhainní.
Ar bhonn náisiúnta, tá imní mhór léirithe faoi rochtain ar sheirbhísí póilíneachta áitiúla mar thoradh ar an laghdú seo.
Cuireann an fhadhb seo leis an bhfíoras go bhfuil 63 as 564 stáisiún Garda ar fud na tíre gan aon gharda lonnaithe go buan iontu. Tá an tionchar is mó ag an gcás seo ar cheantair thuaithe, agus dá bhrí sin ar cheantair Ghaeltachta.
In ainneoin na ndeacrachtaí sin, tá feabhas áirithe feicthe ar chumas Gaeilge na ngardaí i gceantair Ghaeltachta.
Léirigh figiúirí ó 2021 go raibh 37% de na gardaí a bhí lonnaithe i gceantair Ghaeltachta in ann a ndualgais laethúla a dhéanamh trí Ghaeilge. Ba laghdú é sin i gcomparáid le 2012, nuair a bhí 42% in ann gnó a dhéanamh trí Ghaeilge.
Léiríonn figiúirí níos déanaí áfach go bhfuil feabhas tagtha ar an scéal. De réir na sonraí sin, tá 47% de na gardaí atá ag freastal i gceantair Ghaeltachta anois líofa go leor le hobair a dhéanamh trí Ghaeilge.
Tar éis do na gardaí teacht os comhair an Choiste um Chuntais Phoiblí anuraidh, seoladh litir ina dhiaidh sin ina dúradh go raibh 42 as 89 ball foirne a bhí ceangailte le stáisiúin Ghaeltachta tar éis Leibhéal 4 nó Leibhéal 5 a bhaint amach faoi chreat inniúlachta na Gaeilge. Dúradh freisin go raibh athbhreithniú ar bun ar chumas Gaeilge na ngardaí.
Tá difríochtaí suntasacha idir contaetha éagsúla.
I gContae Chorcaí, tá dhá gharda i stáisiún Bhaile Bhúirne agus beirt eile i mBéal Átha an Ghaorthaidh. Tá an ceathrar sin ar fad in ann gnó a dhéanamh trí Ghaeilge.
Is é Contae Phort Láirge an t‑aon chontae eile ina bhfuil 100% de na gardaí i gceantair Ghaeltachta in ann obair trí Ghaeilge, cé nach bhfuil ach garda amháin i mbun dualgais sa Ghaeltacht ansin.
I nDún na nGall agus i Maigh Eo, áfach, níl ach cúigear as 26 garda i gceantair Ghaeltachta sa dá chontae sin leis an leibhéal Gaeilge riachtanach. I stáisiún amháin i Maigh Eo, níl ach garda amháin as 20 in ann a chuid oibre a dhéanamh trí Ghaeilge.
I gCiarraí, comhlíonann naoi as 12 garda na caighdeáin teanga riachtanacha, agus i nGaillimh, tá 18 as 20 garda i gceantair Ghaeltachta leis an gcumas ceart Gaeilge.
Tá ceart dlíthiúil ag an bpobal a ghnó a dhéanamh leis na gardaí trí Ghaeilge, go háirithe i gceantair Ghaeltachta. Mar sin féin, de réir thorthaí leanúnacha An Choimisinéara Teanga, níl an ceart sin á urramú go comhsheasmhach.
Faoin Acht um Gharda Síochána, 2005, tá dualgas ar an gCoimisinéir Gardaí a chinntiú go bhfuil gardaí i gceantair ina bhfuil Gaeltacht in ann a ndualgais a chur i gcrích trí Ghaeilge.
Neartaítear an dualgas sin le hAcht na dTeangacha Oifigiúla, 2021, a shonraíonn go bhfuil sé de cheart ag saoránaigh gnó a dhéanamh leis an Stát trí Ghaeilge nó trí Bhéarla agus seirbhísí a fháil sa teanga is fearr leo.
Cháin An Coimisinéir Teanga údaráis an Gharda arís agus arís eile as gan moltaí a chur i bhfeidhm chun dul i ngleic leis na heasnaimh seo.
Tá an cheist tar éis teacht chun cinn arís le seachtainí beaga anuas i ndiaidh éilimh go bhfuil gardaí le Gaeilge ag fanacht ar feadh blianta ar aistriú go poist Ghaeltachta.
Dúirt Mairéad Farrell TD, Gaillimh Thiar, go bhfuil gardaí le Gaeilge ag cur isteach ar phoist sa Ghaeltacht ach go bhfuil siad fágtha ag fanacht ar feadh tréimhsí fada.
Ag labhairt sa Dáil, dúirt sí go ndeachaigh roinnt gardaí líofa i dteagmháil lena hoifig. Tá siad sin ag fónamh lasmuigh den Ghaeltacht agus tá iarratas foirmiúil déanta acu ar aistriú chuig pobail Ghaeltachta. Dar léi, tá na hiarratais sin á bhfágáil ar an méar fhada.
Dúirt Ms Farrell go gcaithfear an cheist a bhreithniú anois i gcomhthéacs Acht na Póilíneachta, Slándála agus Sábháilteachta Pobail, 2024, a chuireann béim láidir ar phóilíneacht atá dírithe ar an bpobal agus ar chuntasacht reachtúil. Dúirt sí nach bhféadfadh póilíneacht phobail feidhmiú i gceart sa Ghaeltacht mura bhféadfadh daoine teagmháil a dhéanamh leis na Gardaí ina dteanga dhúchais.
Chuir sí i gcrích go gcuireann an teip leanúnach ar ghardaí le Gaeilge a chur ar fáil ceisteanna tromchúiseacha faoi phleanáil agus faoi thiomantas an bhainistíochta sinsearaí do chearta teanga.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
