Tá saineolaithe sláinte ag tabhairt rabhaidh i leith bianna ultraphróiseáilte, ag rá go bhfuil siad ag tiomáint méaduithe domhanda ar otracht (obesity) agus ar ghalair ainsealacha.
Tagann na rabhaidh i ndiaidh trí phríomhpháipéar athbhreithnithe a fhoilsiú in The Lancet, ag iarraidh gníomh práinneach rialtais.
I measc na mbianna ultraphróiseáilte tá earraí cosúil le deochanna súilíneacha, aráin phacáistithe, núdail meandracha, ispíní, agus brioscaí – táirgí a dhéantar le comhábhair nach bhfaighfeá de ghnáth i gcistin bhaile.
Tháinig na bianna seo faoi shúil ghéar den chéad uair sna 1990idí nuair a thug an taighdeoir Brasaíleach Carlos Monteiro faoi deara go raibh daoine ag ceannach níos lú stáplaí cosúil le rís agus pónairí agus níos mó táirgí próiseáilte.
Ó shin i leith, tá taighde tar éis bianna ultraphróiseáilte a nascadh le galar croí, diaibéiteas Cineál 2, otracht, fadhbanna díleá (digestive problems), dúlagar, agus fiú bás luath.
Tiomsaíonn na tuarascálacha nua, a scríobh 43 saineolaí sláinte phoiblí ar fud an domhain, blianta fada fianaise a léiríonn éifeachtaí díobhálacha na mbianna seo agus a gceannas méadaitheach i réim bhia.
Ar fud an domhain, léim díolacháin bianna ultraphróiseáilte ó €1.4 trilliún in 2009 go €1.8 trilliún in 2023. Níl ach ocht gcuideachta i gceannas ar bheagnach leath den mhargadh.
‘Tá an bia mór ag glacadh seilbhe,’ a dúirt Barry Popkin, príomhúdar agus ollamh cothaithe in Ollscoil North Carolina. I dtíortha cosúil leis na Stáit Aontaithe agus an Bhreatain, is ionann bianna ultraphróiseáilte agus níos mó ná leath de na calraí laethúla anois.
Tá an tomhaltas ag ardú i dtíortha eile freisin.
Rinne na húdair athbhreithniú ar 104 staidéar a cheangail na bianna seo le riochtaí sláinte tromchúiseacha, lena n-áirítear galar duáin agus galar Crohn.
‘Tá méideanna ollmhóra sonraí ann, agus léiríonn sé arís agus arís eile; déanann an stuif seo dochar do choirp daoine,’ a dúirt Laura Schmidt, ollamh le beartas sláinte in Ollscoil California.
Tá saineolaithe ag impí ar rialtais gníomhú, ag moladh bearta ar nós cánacha ar dheochanna siúcrúla, lipéid rabhaidh ar bhianna a bhfuil go leor siúcra, salainn nó saille iontu, agus srianta ar mhargaíocht do leanaí.
Molann siad freisin bianna ultraphróiseáilte a theorannú i mbéilí scoile agus bianna úra a dhéanamh níos inacmhainne.
D’oibrigh beartais chomhchosúla roimhe seo. Mar shampla, thug an tSile lipéid rabhaidh isteach in 2016, agus laistigh de bhliain, thit líon na dtáirgí a raibh lipéid ag teastáil uathu de réir mar a d’athraigh cuideachtaí oidis.
Áitíonn monaróirí bia, áfach, go bhféadfadh rialacha den sórt sin rochtain ar bhianna inacmhainne a theorannú. Tugann criticeoirí le fios freisin gur féidir leis an sainmhíniú ar ‘ultraphróiseáilte’ a bheith doiléir, agus go bhfuil gá le tuilleadh díospóireachta.
In ainneoin na n-imní seo, deir saineolaithe go bhfuil an fhianaise láidir go leor chun gníomhú anois.
‘Ba chóir dúinn a bheith ag fiafraí an é seo an aiste bia atá uainn i ndáiríre,’ a dúirt an Dr Schmidt. ‘Níl sé dosheachanta.’
Do léitheoirí Éireannacha, tá sé soiléir: cé go bhfuil bianna ultraphróiseáilte áisiúil agus saor, tagann costais sláinte i bhfolach leo.
D’fhéadfadh difríocht mhór a dhéanamh don tsláinte fhadtéarmach dá roghnófá bianna úra, íosphróiseáilte nuair is féidir.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
