Rugadh Brian Friel ar an 9 Eanáir 1929 i gCnoc Maol (Knockmoyle), in aice leis an Ómaigh, Contae Thír Eoghain, agus meastar go forleathan gurb é duine de na drámadóirí is mó le rá in Éirinn é.
Ghabh a dhrámaí croílár cheantar tuaithe na hÉireann agus labhair siad le lucht féachana ar fud an domhain.
D’fhás Friel aníos idir Tír Eoghain agus Doire agus chaith sé samhraí i nDún na nGall—áiteanna a spreag a bhaile ficseanúil, Baile Beag.
Tar éis dó staidéar a dhéanamh i gColáiste Naomh Colm agus i Maigh Nuad, d’oibrigh sé mar mhúinteoir i nDoire ar feadh deich mbliana sular chas sé ar an scríbhneoireacht go lánaimseartha i 1960.
Tháinig dul chun cinn Friel i 1964 le Philadelphia, Here I Come!. Insíonn an dráma seo scéal Gar O’Donnell, fear óg atá idir dhá chomhairle idir fanacht in Éirinn nó imeacht go Meiriceá.
Rinne an úsáid chliste a baineadh as beirt aisteoir, chun féiniúlacht phoiblí agus phríobháideach Gar a thaispeáint, go raibh sé ina mhórshaothar i mBaile Átha Cliath agus níos déanaí ar Broadway, agus ainmníodh é do Ghradam Tony.
Sa bhliain 1980, scríobh Friel Translations, dráma cumhachtach faoi theanga agus féiniúlacht le linn mapáil na Breataine ar Éirinn.
Ba é an chéad léiriú de chuid Field Day Theatre Company é, a bhunaigh Friel i gcomhar leis an aisteoir Stephen Rea chun cultúr agus polaitíocht a iniúchadh le linn na dTrioblóidí.
Léiríonn a shaothar is cáiliúla, Dancing at Lughnasa (1990), cúig deirfiúr i nDún na nGall sna 1930idí, ag meascadh cuimhne, ceoil agus athraithe.
Bhuaigh sé Duais Tony don Dráma is Fearr agus Duais Laurence Olivier, rud a dhaingnigh áit Friel i measc phríomh-dhrámadóirí an domhain.
I measc na ndrámaí eile a bhfuil cáil orthu tá Faith Healer agus Wonderful Tennessee, agus gach ceann acu ag iniúchadh téamaí cuimhne, creidimh agus muintearais.
Ba é Dancing at Lughnasa an dráma is cáiliúla, a rinneadh scannán de sa bhliain 1998 le Meryl Streep agus faoi stiúir Pat O’Connor.
Thug an scannán saol Friel chuig lucht féachana idirnáisiúnta agus léirigh sé tóir uilíoch a scéalta.
Thug Brian Friel guth drámatúil nua-aimseartha d’Éirinn. Phléigh a dhrámaí le himirce, coilíneachas agus saol an teaghlaigh le macántacht agus le filíocht.
Is minic a rinne léirmheastóirí comparáid idir Friel agus Chekhov agus Beckett, agus déantar a chuid saothar a léiriú ar fud an domhain.
Bronnadh onóir air mar Shaoi Aosdána, ceann de na gradam ealaíne is airde in Éirinn, agus d’fhóin sé go hachomair i Seanad na hÉireann.
Chuaigh tionchar Friel níos faide ná an stáitse. Trí Field Day, chuidigh sé le díospóireacht chultúrtha a mhúnlú le linn tréimhse dheacair i dTuaisceart na hÉireann.
Chuir a chuid scríbhneoireachta i gcuimhne dúinn cumhacht na teanga agus na cuimhne maidir le cé muid féin a shainiú.
Fuair Brian Friel bás ar an 2 Deireadh Fómhair 2015 i nDún na nGall, in aois 86.
Sa lá atá inniu ann, tá a chuid drámaí fós mar chuid de struchtúr cultúrtha na hÉireann, déantar staidéar orthu i scoileanna agus cuirtear ar stáitse iad in amharclanna ar fud an domhain.
Do go leor, ní hamháin gur drámadóir é ach guth a labhair ar son na hÉireann sa domhan nua-aimseartha.
• Más mian leat ríomhphost (email) a fháil leis na scéalta Gaeilge is fearr ar ExtraG.ie, ó Luan go hAoine, seol an focal ‘Tá’ chuig joeextragdotie@gmail.com
• Más mian leat tuilleadh eolais a fháil faoi conas do chuid Gaeilge a fheabhsú is féidir dul chuig Conradh na Gaeilge agus Foras na Gaeilge.
• Tá athbheochan na Gaeilge ar siúl faoi láthair, ar mhaith leat páirt a ghlacadh. Léigh beagán Gaeilge gach lá ar Extrag.ie
Bí ar an gcéad duine a léann an Nuacht is déanaí i nGaeilge, leis an gclúdach is fearr ar chúrsaí reatha, Siamsaíocht bhríomhar agus Spórt.
